جوان آنلاین: دریای خزر امسال حالوهوای متفاوتی دارد. پس از سالها افت ذخایر، کاهش صید، نگرانیهای معیشتی صیادان و هشدارهای پیاپی کارشناسان محیط زیست، نشانههایی از بازگشت تعادل به بزرگترین پهنه آبی بسته جهان دیده میشود. آرامش دریا، کوتاهتر شدن دوره «چله خشکی»، رعایت نسبی دورههای ممنوعه صید و مدیریت هدفمندتر ذخایر آبزی موجب شده است تورهای صیادان شمال کشور بهویژه در مازندران امسال پُرتر بالا بیاید.
آمارهای رسمی شیلات نشان میدهد صید ماهیان استخوانی به ویژه ماهی سفید و کفال در فصل جاری رشد محسوسی داشته و ارزش اقتصادی صید به صدها میلیارد تومان رسیده است؛ موضوعی که مستقیماً معیشت بیش از ۴ هزار صیاد مازندرانی و هزاران خانوار وابسته به اقتصاد ساحلی را تحت تأثیر قرار داده است. این بهبود یک اتفاق مقطعی نیست، بلکه نتیجه مجموعهای از عوامل طبیعی و مدیریتی است که اگر تداوم یابد، میتواند دریای خزر را از یک دهه فرسایشی عبور دهد و دوباره به منبعی پایدار برای امنیت غذایی، اشتغال ساحلی و اقتصاد محلی تبدیل کند. با این حال، کارشناسان هشدار میدهند خزر هنوز شکننده است و هرگونه غفلت میتواند این تعادل تازه شکلگرفته را بر هم بزند.
خزر و یک دهه پرچالش
یک دهه گذشته برای دریای خزر، دههای سخت و هشداردهنده بود. کاهش تراز آب، آلودگیهای ورودی از رودخانهها، صید بیرویه، فعالیتهای غیرمجاز و تغییرات اقلیمی، ذخایر آبزیان این دریا را با افت جدی مواجه کرد. در برخی سالها، صید ماهیان استخوانی به کمترین میزان خود رسید و بسیاری از صیادان، فصل صید را با زیان یا درآمد حداقلی پشت سر گذاشتند.
کارشناسان شیلات و محیط زیست بارها هشدار دادند ادامه این روند میتواند برخی گونههای ارزشمند مانند ماهی سفید را در معرض تهدید جدی قرار دهد. همین نگرانیها منجر به سختگیرانهتر شدن دورههای ممنوعه صید، تقویت نقش تعاونیها و افزایش نظارتها شد؛ سیاستهایی که اثرات آن اکنون بهتدریج نمایان میشود.
مازندران همواره یکی از مهمترین قطبهای صید ماهیان استخوانی در دریای خزر بوده است. صدها کیلومتر نوار ساحلی، دهها شرکت تعاونی پره و هزاران صیاد، اقتصاد محلی بسیاری از شهرهای ساحلی را به دریا گره زدهاند.
بر اساس اعلام رسمی اداره کل شیلات مازندران در فصل صید جاری تاکنون بیش از هزار تُن ماهی از سواحل این استان صید شده است؛ رقمی که نسبت به چند فصل گذشته امیدوارکننده ارزیابی میشود. ارزش اقتصادی این میزان صید حدود ۵۵۰ میلیارد تومان برآورد و پیشبینی میشود با پایان دوره چله خشکی و تداوم شرایط مساعد، میزان صید افزایش یابد. فصل صید ماهیان استخوانی از ۱۵ مهر آغاز شده است و تا نیمه دوم فروردین ادامه دارد. اوج صید ماهی سفید طبق روال سالهای گذشته در بهمنماه رقم خورده و امسال نیز این الگو تکرار شده است.
صدای صیادان؛ امید محتاطانه
در حال حاضر ۵۴ شرکت تعاونی پره در مازندران فعال هستند که حدود ۴هزار و۲۰۰ نفر بهصورت مستقیم در آنها اشتغال دارند. این تعاونیها علاوه بر ساماندهی صیادان، نقش مهمی در اجرای قوانین صید، رعایت دورههای ممنوعه و حفاظت از ذخایر آبزی ایفا میکنند.
یکی از صیادان نوشهری، درباره وضعیت صید میگوید: «دریا امسال مهربانتر بود. موجها آرامتر و ماهیها بیشتر بودند. صید کفال و سفید برای ما درآمد قابل قبولی داشت و توانستیم هزینههای زندگی و بیمه را پوشش دهیم.»
محمدرضا احمدی به نگرانی همیشگی صیادان هم اشاره میکند و ادامه میدهد: «افزایش قیمت تجهیزات، طنابهای صیادی و هزینه نگهداری شناورها، سود واقعی صید را کاهش میدهد و در صورت افت دوباره صید، معیشت خانوارها را به خطر میاندازد.»
یک صیاد بابلسری هم نقش تعاونیها را کلیدی میداند و میگوید: «تعاونیها در سالهای سخت کمک کردند فشار اقتصادی کمتر شود. وقتی صید کم میشود، اشتراک تجهیزات و مدیریت جمعی، تنها راه ادامه کار است. امسال، اما بعد از چند سال، نفسی تازه کردیم.»
علیاکبر علینژاد، رئیس هیئتمدیره یکی از شرکتهای پره خصوصی میگوید: «سالهای صیادی کم واقعاً نفسگیر بود. حتی تأمین هزینه بیمه صیادان هم دشوار میشد. امسال صید بهتر شده، اما هزینهها چند برابر است. طناب صیادی از ۱۱۰ هزار تومان به بالای ۲۰۰ هزار تومان رسیده است و هیچ حمایت مستقیمی وجود ندارد.»
مدیرکل شیلات مازندران هم با اشاره به آمار فصل گذشته میگوید: «در فصل صید قبل، بیش از ۴هزار و۱۰۰ تُن ماهیان استخوانی به ارزش حدود هزار و۸۵۰ میلیارد تومان در استان صید شد. مقایسه این ارقام با وضعیت فعلی نشان میدهد مسیر حفظ ذخایر و پایداری منابع دریایی، هرچند شکننده، اما رو به بهبود است.»
به گفته نیما حسینزاده، افزایش صید کفال و سفید، علاوه بر بهبود معیشت صیادان، بازار داخلی ماهی را نیز متعادل کرده و به کاهش وابستگی به واسطهها انجامیده است.
اثرات اقتصادی و اجتماعی صید
رونق نسبی صید تنها به صیادان محدود نمیشود. صنایع فرآوری ماهی، بازارهای محلی، حملونقل، فروشندگان تجهیزات و حتی گردشگری غذایی در شهرهای ساحلی از این روند منتفع شدهاند. تأمین ماهی تازه، ثبات نسبی قیمتها و افزایش ارزش افزوده محلی، زنجیرهای از منافع اقتصادی را در پی داشته است.
برای بسیاری از خانوادههای ساحلی، صیادی فقط یک شغل نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و سبک زندگی است. بهبود وضعیت دریا به معنای تداوم این زیستبوم اجتماعی نیز است.
با وجود نشانههای مثبت، کارشناسان تأکید میکنند دریای خزر هنوز به نقطه امن نرسیده است. تغییرات اقلیمی، آلودگیهای ورودی و فشار اقتصادی میتواند دوباره صید غیرمجاز را افزایش دهد. تداوم مدیریت علمی، حمایت هدفمند از تعاونیها و کنترل هزینههای تولید، شرط حفظ این تعادل شکننده است. دریای خزر امسال مهربانتر شده است، اما این مهربانی دائمی نخواهد بود مگر آنکه سیاستگذاری درست، نظارت مؤثر و همراهی صیادان، دست به دست هم بدهند تا این پهنه آبی پس از یک دهه سخت، دوباره به دریایی پایدار برای نسلهای آینده تبدیل شود.
