جوان آنلاین: همزمان با هفته فرهنگی نکوداشت اصفهان، بار دیگر موضوعی مهم، اما کمتر به آن پرداخته شده مورد توجه قرار گرفته و آن هم «باستانشناسی شهری» و نقش آن در آشکارسازی لایههای مدفون یکی از کهنترین شهرهای ایران است. اصفهان که در دورههای متعدد بهعنوان پایتخت سیاسی و فرهنگی کشور شناخته شده، بخش بزرگی از تاریخ خود را زیر بافت امروزی پنهان دارد؛ لایههایی که میتوانند روایت دقیقتری از روندهای توسعه و تحولات تمدنی شهر ارائه دهند.
با رشد شتابان پروژههای عمرانی در سالهای اخیر، ضرورت توجه به باستانشناسی شهری در اصفهان اهمیت بیشتری یافته است. موقعیت تاریخی این شهر سبب شده آثار گرانبهایی از دورههای مختلف در زیر سطح کنونی باقی بماند و هرگونه مداخله عمرانی بدون ارزیابی باستانشناختی، احتمال از بین رفتن بخشهایی از حافظه تاریخی را افزایش دهد. اصفهان که در دورههایی، چون سلجوقی و صفوی نقشی فراملی داشته، امروز با چالشی جدی در مدیریت این میراث لایهمند روبهروست.
کاوشهای انجامشده در محورهایی مانند گذر کمرزرین، تپه اشرف و محدوده چهارباغ نشان دادهاند که بخش مهمی از ساختارهای زیست گذشته، معماری تاریخی و شواهد فرهنگی هنوز در عمق زمین حفظ شده است. این یافتهها تأکید میکند که شهر اصفهان در بسیاری از نقاط خود ماهیتی مشابه یک محوطه باستانی گسترده دارد و لازم است در طرحهای توسعه شهری، ارزیابی باستانشناختی به بخشی ثابت و جدی تبدیل شود.
در کنار ساختوسازهای گسترده، برخی فعالیتهای غیرقانونی مانند حفاریهای سودجویانه نیز تهدیدی برای این محوطههای مدفون به شمار میروند. از بین رفتن آثاری که هنوز مطالعه نشدهاند، نه تنها به نابودی بناها و اشیای تاریخی منجر میشود، بلکه دادههای علمی ارزشمندی را از چرخه تحقیق حذف میکند؛ دادههایی که میتوانند به بازسازی لایههای تاریخی شهر و روایت دقیقتر از گذشته کمک کنند.
هفته فرهنگی اصفهان فرصتی ایجاد کرده تا ظرفیتهای کمتر شناختهشده این حوزه مطرح شود. بسیاری از شهروندان، تاریخ اصفهان را در بناهای شاخصی، چون میدان نقش جهان یا مسجد جامع خلاصه میکنند، در حالی که بخش مهمی از تاریخ واقعی شهر در لایههای نهفته زیر بافت کنونی قرار گرفته است. معرفی نتایج کاوشهای شهری در قالب برنامههای فرهنگی میتواند نگاه عمومی و مدیریتی را نسبت به این حوزه تغییر دهد.
متخصصان معتقدند نخستین گام اساسی، انجام بررسیهای نظاممند در محدوده وسیع شهری است زیرا نقاط قابلتوجهی هنوز شناسایی دقیق نشدهاند. این بررسیها میتواند مسیر شروع کاوشهای علمی و حتی تبدیل برخی محوطهها به سایتموزهها را فراهم کند؛ اقدامی که علاوه بر حفاظت از میراث، امکان پیوند مردم با تاریخ شهر را تقویت خواهد کرد. اصفهان با پیشینه پایتختی در دورههایی مانند سلجوقیان، توانایی ارائه دادههای ارزشمند درباره ساختارهای سیاسی، اجتماعی و فضایی آن دوران را دارد. شواهد باستانشناسی مرتبط با این دورهها میتواند جایگاه جهانی اصفهان را در مطالعات تاریخی تقویت کند، زیرا در مقیاس بینالمللی، اصفهان یکی از شناختهشدهترین شهرهای جهان اسلام به شمار میرود و حفاظت از لایههای تاریخی آن اهمیتی فراتر از مرزهای ملی دارد.
