جوان آنلاین: دریاچه ارومیه، نگین فیروزهای آذربایجان، پس از سالها رنج و خشکی، اکنون با بارشهای امیدبخش بهار ۱۴۰۵ و همت والای جوامع محلی، نفسی تازه کشیده است. تراز آب این تالاب بینالمللی با افزایش چشمگیر، بارقههای امید را در دل دوستداران محیطزیست و مردم منطقه روشن کرده است. این تحول مبارک، نه تنها نتیجه سخاوت طبیعت، بلکه ثمره اجرای موفق طرح الگوسازی مشارکت جوامع محلی در احیای دریاچه ارومیه است که در ۱۲ روستا به صورت پایلوت در حال اجراست. این پروژه که با هدف کاهش مصرف منابع آبی و نهادههای کشاورزی و تقویت نقش مردم در روند احیا طراحی شده، نشاندهنده یک رویکرد جامع و پایدار است. در کنار این تلاشها، مسدودسازی چاههای غیرمجاز اطراف دریاچه و تداوم قدرتمند طرحهای احیا، نویدبخش بازگشتی غرورآفرین برای این اکوسیستم حیاتی است. «حال دریاچه که خوب شود، حال ایران خوب میشود»؛ این جمله اکنون بیش از هر زمان دیگری مصداق پیدا کرده و اراده ملی برای حفظ این میراث گرانبها را به نمایش میگذارد. مردم محلی با آغوش باز به استقبال این طرحها رفتهاند و به یقین، مشارکت آنان ضامن تداوم این مسیر سبز خواهد بود.
در قلب تلاشهای احیای دریاچه ارومیه، رویکردی نوین و پایدار، یعنی جلب مشارکت فعال جوامع محلی قرار گرفته است. این برنامه که بر آموزش و توانمندسازی کشاورزان منطقه تمرکز دارد، نه تنها به کاهش فشار بر منابع آبی کمک میکند، بلکه حس مسئولیتپذیری جمعی را تقویت مینماید.
در همین راستا، رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجانغربی از اجرای پروژه توسعه الگوسازی مشارکت جوامع محلی از طریق استقرار کشاورزی پایدار در احیای دریاچه ارومیه در این استان خبر داده و با تأکید بر اهداف این طرح میگوید: «این طرح با هدف کاهش مصرف منابع آب و نهادههای کشاورزی و تقویت نقش جوامع محلی در روند احیای دریاچه در حال اجراست که در چهار شهرستان ارومیه، میاندوآب، شاهیندژ و اشنویه و در ۱۲ روستای هدف آغاز شده و به سرعت در حال پیشرفت است. مشارکت سازمان حفاظت محیط زیست و طرح حفاظت از تالابهای ایران در این پروژه، ابعاد ملی و بینالمللی آن را برجسته میسازد.»
محمدرضا اصغری به جزئیات اجرایی این طرح اشاره کرده و توضیح میدهد: «این پروژه با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست و به نمایندگی طرح حفاظت از تالابهای ایران، در چهار شهرستان و ۱۲ روستا اجرا میشود.»
او همچنین به ساختار نظارتی و اجرایی این طرح پرداخته و میگوید: «اجرای این طرح با نظارت کمیتههای فنی شهرستانها و از سوی شرکتهای فنی مهندسی کشاورزی انجام میشود و تاکنون ۱۸۰ کشاورز داوطلب در آن مشارکت دارند.»
این موضوع نشاندهنده استقبال گسترده کشاورزان از این برنامه و تمایل آنان برای مشارکت در سرنوشت دریاچه ارومیه است. این پروژه با بهرهگیری از تکنیکهای کشاورزی پایدار و با تکیه بر آموزش و مشارکت فعال کشاورزان، درصدد کاهش مصرف آب و سایر نهادههای کشاورزی در سطح مزرعه است تا ضمن پایداری فعالیتهای کشاورزی، بستر مناسبی برای مشارکت جوامع محلی در احیای دریاچه ارومیه فراهم شود.
آموزش و توانمندسازی برای کشاورزی پایدار
آموزش، هسته اصلی این طرح مشارکتی است که به کشاورزان کمک میکند تا با روشهای نوین و پایدار، مصرف آب و نهادههای کشاورزی را به حداقل برسانند. رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجانغربی، به اقدامات آموزشی انجام شده گریزی میزند و به «جوان» میگوید: «در سال زراعی جاری تاکنون ۲۹ کارگاه آموزشی با حضور ۴۸۱ نفر از کشاورزان در زمینههای تغذیه گیاهی، مبارزه با آفات و بیماریها، مصرف بهینه آب، خاکورزی حفاظتی و هرس در روستاهای هدف برگزار شده است. این کارگاهها، فرصتی بینظیر برای ارتقای دانش و مهارتهای کشاورزان فراهم آورده و آنان را به سمت الگوهای کشت با مصرف آب کمتر سوق داده است. علاوه بر آموزشهای فنی، بخش مهمی از این پروژه به ارتقای آگاهیهای محیطزیستی اختصاص یافته است.»
محمدرضا اصغری از برگزاری ۲۱ کارگاه ارتقای آگاهیها و حساسیتهای محیطزیستی در بخش کشاورزی خبر داده و میافزاید: «این کارگاهها با حضور حدود ۵۰۰ نفر از کشاورزان داوطلب و اعضای خانوادههای آنان در ۱۲ روستای محل اجرای پروژه برگزار شده است. این برنامهها نه تنها کشاورزان، بلکه خانوادههای آنان را نیز درگیر فرآیند احیا کرده و حس تعلق و مسئولیتپذیری را در سطح وسیعتری گسترش داده است. نتایج اولیه این طرح، بسیار امیدبخش است.»
این مسئول خاطرنشان میکند: «در سال زراعی جاری این پروژه در ۷۷ باغ، ۵۱ مزرعه کشت پاییزه و ۵۲ مزرعه کشت بهاره در حال اجراست و نتایج اولیه آن نشاندهنده استقبال مناسب کشاورزان و افزایش مشارکت مردمی در برنامههای احیای دریاچه ارومیه است.» این مشارکت فعال مردمی، نویدبخش آیندهای روشن برای دریاچه ارومیه و محیط زیست منطقه است.
مسدودسازی چاهها و تأمین آب از سدها
احیای دریاچه ارومیه، نیازمند رویکردی چندوجهی است که علاوه بر مشارکت جوامع محلی، شامل اقدامات سختافزاری و مدیریتی کلان نیز میشود. یکی از چالشهای اساسی در حفظ تراز آبی دریاچه، وجود هزاران حلقه چاه غیرمجاز در اطراف آن است که طی دهههای گذشته، سهم قابل توجهی از منابع آب زیرزمینی را به سمت کشاورزی و مصارف دیگر هدایت کردهاند. در سالهای اخیر، با جدیت و قاطعیت بیشتری، طرح مسدودسازی این چاهها آغاز شده و صدها حلقه چاه مسدود گردیده است. این اقدام، به تدریج منجر به بازگشت آب به سفرههای زیرزمینی و کاهش فشار بر منابع آبی حوضه آبریز دریاچه ارومیه شده است. علاوه بر این، تأمین حقابه زیستمحیطی دریاچه از طریق رهاسازی آب از سدهای منطقه، به ویژه در فصول پرآب، نقش حیاتی در افزایش تراز آب دریاچه ایفا میکند. این سدها، به عنوان ذخایر استراتژیک آب، امکان مدیریت هدفمند جریان آب به سمت دریاچه را فراهم میآورند و در کنار بارشهای مطلوب امسال، به بهبود وضعیت کنونی دریاچه کمک شایانی کردهاند.
ادامه این روند و تشدید نظارت بر چاههای غیرمجاز، همراه با تخصیص پایدار حقابه از سدها، برای حفظ پویایی و افزایش تراز آب دریاچه ارومیه، ضروری و حیاتی است.
