جوان آنلاین: گروههای جهادی در سالهای گذشته همواره در بزنگاههای مهم اجتماعی و بحرانهای ملی نقشآفرین بودهاند، اما در جریان حملات اخیر به ایران و آنچه در ادبیات رسانهای از آن به عنوان «جنگ رمضان» و مقطعی از «دفاع مقدس سوم» یاد میشود، حضور آنان جلوهای متفاوت و پررنگتر پیدا کرد. در روزهایی که برخی مناطق شهری در اثر حملات آسیب دیدند، جهادگران از سراسر کشور به میدان آمدند؛ از آواربرداری و امداد و نجات گرفته تا شستوشو و تعمیر اقلام آسیبدیده مردم و مشارکت در بازسازی ساختمانها. فعالیت این گروهها نه تنها بخشی از خلأهای فوری خدمترسانی در شرایط بحرانی را جبران میکند، بلکه نشان داد ظرفیت اجتماعی شکلگرفته در قالب حرکتهای جهادی تا چه اندازه میتواند در رفع محرومیت و کمک به آسیبدیدگان مؤثر باشد. اکنون، در حالی که روند امدادرسانی و بازسازی همچنان ادامه دارد، تجربه جنگ رمضان بار دیگر نقش این شبکه مردمی را در مدیریت بحران و حمایت از اقشار محروم برجسته کرده است.
در تمام دنیا بهسختی میتوان نیرویی را یافت که از خانه و کاشانه خود دل بکند، هجرت را بپذیرد و بدون هیچ چشمداشت مادی، تنها با انگیزههای معنوی برای خدمت به دیگران پا به میدان بگذارد. اما این ویژگی بارز گروههای جهادی در ایران است؛ نیروهایی داوطلب که در شرایط دشوار، زندگی روزمره خود را کنار میگذارند تا به یاری مردمی بشتابند که درگیر بحران شدهاند.
این خصوصیت منحصربهفرد بود که در جریان حملات اخیر به ایران و در ایام جنگ رمضان بار دیگر خود را نشان داد. کافی است کمی به عقبتر برگردیم؛ هنوز ساعات زیادی از حملات و بمباران شهرهای ایران ازسوی مهاجمان امریکایی صهیونیستی نگذشته بود که جهادگران از استانهای مختلف کشور راهی مناطق آسیبدیده شدند. بسیاری از آنان چند روز از خانوادههای خود دور شدند تا در عملیات آواربرداری، امداد و نجات و کمک به آسیبدیدگان مشارکت کنند. برخی نیز مسئولیتهایی کمتر دیدهشده، اما ضروری را بر عهده گرفتند؛ از جمله شستوشوی ملحفهها، پتوها و لباسهای آلوده خانوادههایی که خانههایشان آسیب دیده بود.
این حضور داوطلبانه و بیمنت، نمونهای از مشارکت مردمی در مدیریت بحران به شمار میرود؛ الگویی که سالهاست بارها در حوادث مختلف آزموده شده و در بسیاری موارد توانسته است خلأهای موجود در فرآیند امدادرسانی را جبران کند.
تجربههایی از کرونا تا زلزله
گروههای جهادی در استانهای مختلف کشور طی سه دهه گذشته به یکی از مؤثرترین ظرفیتهای مردمی در عرصه خدمترسانی تبدیل شدهاند. این گروهها که عمدتاً بر پایه انگیزههای دینی، انقلابی و انساندوستانه شکل گرفتهاند، در مواجهه با بحرانهای مختلف نقش قابل توجهی ایفا کردهاند.
در دوران همهگیری ویروس کرونا، بسیاری از این گروهها با ضدعفونی کردن معابر، توزیع بستههای معیشتی، تهیه اقلام بهداشتی و حمایت از خانوادههای آسیبپذیر وارد میدان شدند. در همان روزها، فعالیت جهادگران در بسیاری از مناطق کشور توانست بخشی از فشار ناشی از کمبود امکانات را کاهش دهد.
نمونه دیگر حضور مؤثر این گروهها و اعضای بیادعا و بینام و نشانشان در زلزله سرپلذهاب بود؛ حادثهای که در کرمانشاه رخ داد و خسارات گستردهای بر جای گذاشت و هزاران نفر را بیخانمان کرد. در آن زمان نیز گروههای جهادی از نخستین نیروهایی بودند که وارد مناطق زلزلهزده شدند. آواربرداری، اسکان موقت، توزیع اقلام ضروری و کمک به بازسازی خانهها بخشی از اقداماتی بود که توسط این گروهها انجام شد.
تجربههای بهدستآمده در این حوادث باعث شد که طی سالهای اخیر تعداد گروههای جهادی فعال در کشور به شکل قابل توجهی افزایش یابد. براساس آمار ثبتشده در سامانه اطلس گروههای جهادی، اکنون بیش از ۶۰ هزار گروه در سراسر کشور فعالیت میکنند؛ شبکهای گسترده از نیروهای داوطلب که در مواقع بحران میتوانند به سرعت بسیج شوند.
سازماندهی ظرفیتهای مردمی
با آغاز حملات در جنگ رمضان و افزایش بمبارانها به مناطق مختلف کشور، یک بار دیگر ظرفیت مردمی به میدان آمد و فعالیت گروههای جهادی افزایش یافت.
در همان ساعات ابتدایی، قرارگاههای جهادی در سطوح مختلف شکل گرفتند تا نیروها و امکانات موجود بهصورت منسجم سازماندهی شوند.
مدیر حرکتهای جهادی سازمان بسیج سازندگی، درباره نحوه شکلگیری قرارگاه و سازماندهی جهادگران به «جوان» میگوید: «یکی از مأموریتهای اصلی گروههای جهادی حضور مؤثر در شرایط اضطراری است. تجربههای قبلی ما در حوادثی مانند کرونا و زلزله سرپلذهاب نشان داده بود که این گروهها میتوانند در زمان کوتاه وارد میدان شوند. در جریان جنگ رمضان نیز همین اتفاق افتاد و از همان ساعات ابتدایی قرارگاههای جهادی برای ساماندهی نیروها تشکیل شد.»
به گفته محمد مدینهنگاه، پس از تشکیل این قرارگاهها، برپایی مواکب خدمترسان نیز در دستور کار قرار گرفت. این مواکب بهویژه در حوزه امداد و نجات تمرکز داشتند و تلاش میکردند خدمات اولیه را در کوتاهترین زمان به مردم ارائه دهند.
این جهادگر فعال ادامه میدهد: «جلسات متعددی برای هماهنگی میان گروههای جهادی و دستگاههای مختلف برگزار شد. نتیجه این جلسات این بود که نیروها بر اساس تخصص و توانمندی تقسیمبندی شوند. همین موضوع باعث شد خدمات ارائهشده هدفمندتر و مؤثرتر باشد.»
گزارشها نشان میدهد، در کلانشهر تهران، سازمان بسیج سازندگی تهران نقش محوری در هدایت این فعالیتها بر عهده داشت. گروههای جهادی تحت پوشش این سازمان توانستند در زمره نخستین نیروهایی باشند که در مناطق آسیبدیده حضور یافتند و عملیات امدادرسانی را آغاز کردند.
طیف گسترده خدمات در مناطق آسیبدیده
فعالیتهای جهادگران در جریان جنگ رمضان تنها به یک حوزه محدود نبود. در واقع، طیف وسیعی از خدمات تخصصی از سوی این گروهها ارائه شد.
در بخش امداد و نجات، جهادگران در عملیات آواربرداری و کمک به نجات شهروندان گرفتار زیر آوار مشارکت داشتند. در بسیاری از موارد، حضور سریع این نیروها باعث شد افراد آسیبدیده سریعتر از زیر آوار خارج شوند.
در حوزه دیگر، گروههای جهادی به تخلیه منازل مسکونی آسیبدیده پرداختند. در بعضی مناطق، خانهها به دلیل شکستن شیشهها یا آسیب دیدن سازهها دیگر برای سکونت امن نبودند. جهادگران در این شرایط به انتقال اثاثیه و اموال خانوادهها به مکانهای امن کمک میکردند.
بخش مهمی از فعالیتها نیز از سوی گروههای جهادی بانوان انجام شد. آنان مسئولیت جمعآوری و شستوشوی اقلام آلوده از جمله پتوها، ملحفهها و سایر منسوجات خانگی را بر عهده گرفتند. این کار که شاید در نگاه نخست ساده به نظر برسد، اما در شرایط بحرانی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بازگشت سریع خانوادهها به وضعیت عادی زندگی را تسهیل میکرد.
در کنار این اقدامات، گروههای جهادی پزشکی نیز در محلهای آسیبدیده مستقر شدند و خدمات درمانی اولیه را به مصدومان ارائه دادند. بسیاری از افرادی که امکان انتقال فوری به بیمارستان را نداشتند، در همان محل حادثه تحت درمان قرار گرفتند.
از سوی دیگر، گروههای صنفی و تخصصی مهندسی نیز نقش مهمی در مدیریت وضعیت مناطق آسیبدیده ایفا کردند. رانندگان ماشینآلات سنگین در عملیات آواربرداری و پاکسازی معابر مشارکت داشتند و مهندسان ساختمان و بنایان در ارزیابی خسارات و آغاز عملیات مرمت و بازسازی حضور یافتند.
همکاری میان نهادها و گروههای مردمی
یکی از نکات قابل توجه در جریان جنگ رمضان، هماهنگی میان گروههای جهادی و دستگاههای مختلف اجرایی و امدادی بود. این هماهنگی باعث شد ظرفیت مردمی شکلگرفته در قالب گروههای جهادی به شکلی مؤثر در کنار توان دستگاههای رسمی قرار گیرد.
مدینهنگاه در این باره میگوید: «در جریان عملیات، بسیاری از نهادها و سازمانها به این جمعبندی رسیدند که برای مدیریت بهتر شرایط باید از ظرفیت گروههای جهادی استفاده کنند. به همین دلیل همکاری گستردهای میان دستگاههای مختلف و این گروهها شکل گرفت.»
به گفته مدیر حرکتهای جهادی سازمان بسیج سازندگی، نتیجه این همکاری افزایش سرعت امدادرسانی و بهبود کیفیت خدمات ارائهشده به مردم بود. مدیر حرکتهای جهادی سازمان بسیج سازندگی همچنین تأکید میکند: «عملکرد گروههای جهادی در جنگ رمضان فراتر از انتظار بود. حجم فعالیتها، سرعت عمل نیروها و روحیه ایثار و ازخودگذشتگی آنان باعث شد بسیاری از مشکلات در مدت کوتاهی مدیریت شود.»
استمرار فعالیتها تا بازسازی کامل
حضور گسترده این گروهها در امدادرسانی، آواربرداری، خدمات درمانی و حتی بازسازی خانههای آسیبدیده، نشان میدهد که حرکتهای جهادی تنها یک فعالیت داوطلبانه ساده نیست، بلکه به بخشی مهم از شبکه اجتماعی خدمترسانی در کشور تبدیل شدهاند؛ شبکهای که در روزهای بحران، کارآمدی و اثرگذاری خود را بیش از پیش نشان میدهد.
با گذشت حدود دو ماه از روزهای اولیه بحران، فعالیت گروههای جهادی متوقف نشده است. اکنون تمرکز بسیاری از این گروهها بر بازسازی و مرمت ساختمانهای آسیبدیده و کمک به بازگشت شرایط عادی زندگی در مناطق حادثهدیده قرار گرفته است.
مدینهنگاه تأکید میکند: «فعالیت گروههای جهادی همچنان ادامه دارد و تا زمانی که عملیات امدادرسانی و بازسازی به طور کامل به پایان نرسد، این نیروها در کنار مردم خواهند ماند. هدف نهایی این است که آخرین خانه آسیبدیده نیز بازسازی شود و همه خانوادهها بتوانند به زندگی عادی خود بازگردند.»
تجربه جنگ رمضان و حملات اخیر به ایران بار دیگر نشان داد که در کنار ساختارهای رسمی مدیریت بحران، ظرفیت بزرگی از مشارکت مردمی در کشور وجود دارد که میتواند در شرایط حساس به کمک جامعه بیاید. گروههای جهادی نمادی از همین ظرفیت هستند؛ نیروهایی که با انگیزههای معنوی و بدون چشمداشت مادی، در سختترین شرایط در کنار مردم میایستند.
