جوان آنلاین: سالهاست روستاهای زیبای استانهای مختلف ایران در آمار و گزارشهای رسمی، با واژههایی، چون «کاهش جمعیت»، «سالخوردگی» و «مهاجرت و خالیشدن» توصیف میشوند؛ روندی که نتیجه مستقیم آن، تمرکز جمعیت در شهرها، گسترش حاشیهنشینی و تضعیف تولید محلی است. اما همزمان با تشدید بحران آب، افزایش هزینه زندگی شهری و گسترش فناوریهای دیجیتال، نشانههایی از یک تغییر، آرام، اما معنادار دیده میشود؛ تغییری که برخی کارشناسان از آن بهعنوان «فرصت تاریخی بازتعریف توسعه روستایی» یاد میکنند. در کانون این تحولات، دو مفهوم نوظهور «کشاورزی هوشمند» و «گردشگری هدفمند» قرار گرفتهاست. این کشاورزی بر داده، فناوری و بهرهوری استوار است و گردشگری بهجای سفرهای انبوه و مصرفمحور، بر تجربههای تخصصی، محلی و پایدار تمرکز دارد.
مدتهاست کارشناسان به دنبال چگونگی همافزایی «کشاورزی هوشمند» و «گردشگری هدفمند» هستند. اینکه این دو حوزه چگونه میتواند ظرفیتهای استانهای مختلف را فعال کرده و چه مناطقی آمادگی بیشتری برای این تحول دارند.
حالا بیشتر سیاستگذاران و پژوهشگران معتقدند اگر این مسیر بهدرستی طی شود، «مهاجرت معکوس» دیگر یک شعار انتخاباتی نخواهد بود، بلکه به یک انتخاب اقتصادی و اجتماعی واقعی تبدیل میشود.
عبور از کشاورزی پرریسک
کشاورزی در ایران، بهویژه در دهههای اخیر، بیش از هر زمان دیگری تحت فشار قرار گرفته است؛ از کاهش منابع آب و تغییرات اقلیمی گرفته تا افزایش هزینه نهادهها و بیثباتی بازار. در چنین شرایطی، کشاورزی سنتی برای بسیاری از روستاییان، به فعالیتی پرریسک و کمجاذبه تبدیل شده است. کشاورزی هوشمند، اما تلاش میکند؛ این معادله را تغییر دهد. استفاده از حسگرهای رطوبت خاک، تصاویر ماهوارهای، پهپادهای پایش مزارع، سامانههای پیشبینی اقلیم و نرمافزارهای مدیریت مزرعه، به کشاورز امکان میدهد تصمیمهای دقیقتر و کمهزینهتری بگیرد.
دکتر محمدرضا زمانی، عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشهای برنامهریزی، اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی، در گفتوگو با «جوان» میگوید: «کشاورزی هوشمند یعنی انتقال تصمیمگیری از حدس و تجربه فردی به داده و تحلیل. این تغییر، ریسک تولید را کاهش میدهد و کشاورزی را به یک فعالیت اقتصادی قابل پیشبینی تبدیل میکند.»
به گفته او، این موضوع بهویژه برای نسل جوان تحصیل کرده روستایی اهمیت دارد؛ نسلی که بدون فناوری، انگیزهای برای ماندن یا بازگشت به روستا ندارد.
گردشگری هدفمند، فراتر از سفرهای شلوغ
در کنار کشاورزی، گردشگری نیز درحال تجربه یک تغییر و تبدیل شدن به الگو و نمونهای جدید است. گردشگری هدفمند، مفهومی است که بر تجربههای خاص، کوچکمقیاس و مرتبط با هویت محلی تأکید دارد از اگروتوریسم و بومگردی تخصصی گرفته تا گردشگری سلامت، طبیعتگردی حرفهای و تورهای آموزشی که امروزه علاقهمندان زیادی داشته و نسل جدید دوست دارند این مدلها را تجربه کنند.
مینو فراهانی، کارشناس گردشگری روستایی و عضو انجمن علمی گردشگری ایران، معتقد است: «گردشگر امروز فقط بهدنبال دیدن منظره نیست، بلکه میخواهد بداند محصولی که مصرف میکند چگونه تولید میشود، با مردم محلی تعامل داشته باشد و تجربهای متفاوت از زندگی شهری کسب کند.» او ادامه میدهد: «این نگاه، بهویژه در روستاها، میتواند منبع درآمدی مکمل و پایدار ایجاد کند؛ درآمدی که مستقیماً به خانوارهای محلی میرسد و وابسته به واسطههای بزرگ نیست.»
نقطه کلیدی در این اتفاق و تغییرات، جایی است که کشاورزی هوشمند و گردشگری هدفمند به هم میرسند. یک مزرعه هوشمند، تنها محل تولید محصول نیست؛ میتواند به یک فضای نمایشی، آموزشی و حتی گردشگری تبدیل شود. بازدید از گلخانههای هوشمند، مزارع کمآببر، باغات مدیریتشده با تکنولوژیهای نوین و حتی دامداریهای فناورانه، برای بسیاری از گردشگران شهری جذاب است. موضوعی که مدیر یک اقامتگاه بومگردی در استان یزد هم آن را تأیید کرده و میگوید: «گردشگرانی که به اقامتگاه ما میآیند، علاقهمندند ببینند ساکنان این منطقه و کشاورزانی که در دل کویر کار میکنند چگونه با فناوری آب، کار و زندگیشان را مدیریت میکنند. این تجربه، هم برای آنها جذاب است و هم باعث میشود کشاورز به کیفیت و برند محصولش اهمیت بیشتری بدهد.»
رضا عباسی ادامه میدهد: «این همافزایی، درآمد روستایی را از یک منبع به چند منبع متصل میکند؛ موضوعی که از نگاه کارشناسان، شرط اصلی پایداری اقتصادی و جلوگیری از مهاجرت است.»
ظرفیتهایی از شمال تا جنوب
آنچه از دل این بررسی بیرون میآید، تصویری تازه از روستای آینده ایران است؛ روستایی که به فناوری متصل است، تجربه میفروشد، چندمنبعی درآمد دارد و برای نسل جوان جذابیت است. در چنین روستایی، بازگشت به زادگاه نه عقبگرد، بلکه حرکتی رو به جلوست. اگر این مسیر بهدرستی مدیریت شود، مهاجرت معکوس میتواند از یک آرزو، به یک روند قابل مشاهده در نقشه جمعیتی کشور تبدیل شود.
بررسیهای میدانی و پژوهشهای توسعهای نشان میدهد؛ استانهای مختلف ایران، هرکدام مزیتهای خاص خود را برای این مدل دارند. در استانهای شمالی مانند گیلان و مازندران و گرگان، کشاورزی هوشمند برنج، چای و مرکبات در کنار گردشگری کشاورزی، میتواند اشتغال پایدار ایجاد کند.
در فلات مرکزی، استانهایی مانند یزد، کرمان و اصفهان، به دلیل محدودیت آب، ناگزیر به استفاده از فناوریهای نوین هستند و همین موضوع آنها را به الگوهای بالقوه کشاورزی هوشمند تبدیل میکند.
در غرب کشور و زاگرس، ترکیب باغداری، دامداری و طبیعتگردی تجربهمحور، ظرفیت بالایی برای جذب گردشگر تخصصی دارد. در شرق هم، محصولاتی مانند زعفران، زرشک و عناب، علاوه بر ارزش کشاورزی، قابلیت بالای گردشگری و برندینگ دارند.
دکتر سیدعلی حسینی، پژوهشگر توسعه منطقهای دانشگاه فردوسی مشهد، میگوید: «اگر زنجیره ارزش کشاورزی و گردشگری در استانها به هم متصل شود، روستا از یک نقطه مصرف یارانه به یک کانون تولید ثروت تبدیل میشود.»
او در مقابل این سؤال که آیا این مدل میتواند به مهاجرت معکوس منجر شود؟ پاسخ میدهد: «حتماً این اتفاق رخ میدهد؛ هر چند شرط و شروطهایی هم دارد. تجربههای پراکنده نشان میدهد، زمانی که روستا درآمد پایدار، زیرساخت ارتباطی، آموزش مهارتی و دسترسی به بازار داشته باشد، بازگشت نیروی انسانی نهتنها ممکن، بلکه ماندگار میشود.» به گفته دکتر حسینی، مهاجرت معکوس زمانی اتفاق میافتد که بازگشت به روستا، یک انتخاب عقلانی باشد، نه یک تصمیم احساسی. کشاورزی هوشمند و گردشگری هدفمند، اگر در چارچوب سیاستگذاری منسجم اجرا شوند، میتوانند این عقلانیت اقتصادی را ایجاد کنند.
آنچه امروز پیشروی توسعه روستایی ایران قرار دارد، یک انتخاب ساده نیست، بلکه یک تغییر مسیر راهبردی است. کشاورزی هوشمند با کاهش ریسک تولید و افزایش بهرهوری و گردشگری هدفمند با خلق درآمدهای مکمل و پایدار، میتوانند ستونهای تازه اقتصاد روستا را شکل دهند. همافزایی این دو حوزه، روستا را از حاشیه سیاستگذاری به متن اقتصاد ملی بازمیگرداند و زمینه را برای مهاجرت معکوس، ماندگاری جمعیت و احیای سرمایه اجتماعی فراهم میکند. اگر این الگو با حکمرانی دادهمحور، سرمایهگذاری هدفمند و مشارکت واقعی جوامع محلی همراه شود، روستا میتواند دوباره به یکی از بازیگران اصلی اقتصاد ایران تبدیل شود.
