جوان آنلاین: خبرهای امیدوارکننده از افزایش ۱۸ برابری حجم آب دریاچه ارومیه در کمتر از یکسال، نویدبخش احیای نگین فیروزهای آذربایجان است. این جهش آبی که حاصل بارشهای فراوان و مدیریت مقطعی منابع بالادست بوده، بار دیگر اهمیت حیاتی این زیستبوم ملی را به رخ کشیده است، با این حال، در سایه این نعمت الهی، تلخی ماجرای طرحهای نیمهتمام و بلاتکلیف احیا، کام ملت را تلختر میکند. پروژههای حیاتی آبیاری نوین که از ۱۳ سال پیش قرار بود گرهگشای مشکل کمبود آب در کشاورزی حوضه آبریز دریاچه باشند، همچنان در برزخ بیعملی و کمبود اعتبار گرفتارند، این در حالی است که کشاورزان منطقه به دلیل فقدان حمایتهای لازم، همچنان مجبور به استفاده از روشهای سنتی و پرمصرف آبیاری هستند و بخش قابل توجهی از منابع آبی ارزشمند هدر میرود. کارشناسان تأکید دارند که تکمیل این پروژهها میتواند به طور چشمگیری مصرف آب را کاهش داده و نفس تازهای به کالبد نیمهجان دریاچه ببخشد.
دریاچه ارومیه را باید شریان حیاتی زیست محیطی، معیشتی و اجتماعی کل فلات کشور در نظر داشت که خشکیدگی کامل آن فاجعه طوفانهای نمک و آوارگی میلیونها انسان را به دنبال خواهد داشت. با بالا آمدن مقطعی آب دریاچه تحت تأثیر مواهب آسمانی، زمان آن فرا رسیده است که مسئولان در قبال برنامهها و وعدههای عملیاتی خود برای زنده نگهداشتن دائمی این اکوسیستم پاسخگو باشند. باید بپذیریم که دیگر دوران چرخشهای مدیریتی بیسروصدا و جابهجایی مدیران بدون ارائه بیلان کار سپری شده است. در سالهای گذشته، هزاران میلیارد تومان از بیتالمال تحت عنوان احیای دریاچه ارومیه صرف شد، اما در نهایت نه مردم خروجی ملموسی دیدند و نه هیچ مسئولی خود را موظف به پاسخگویی در قبال این بودجههای کلانِ هدر رفته دانست، اما امروز افکار عمومی خواهان شفافیت مطلق است تا مقصران این بیعملی مشخص شوند.
مدیرکل حفاظت محیطزیست آذربایجان غربی از افزایش چشمگیر حجم آب دریاچه ارومیه خبر داده و اعلام کرده است که این دریاچه از ۲۴۰ میلیون مترمکعب در سال گذشته، اکنون به ۴/۲۸ میلیارد متر مکعب رسیده است. این تحول، تراز دریاچه را به ۱۲۷۱/۱۳ متر رسانده که نسبت به تراز بحرانی ۱۲۶۹/۴۴ متر بسیار امیدوارکننده است. هرچند تا رسیدن به تراز اکولوژیک ۱۲۷۴/۱۰ متر و وسعت ایدهآل ۴ هزار و ۶۳۵ کیلومتر مربعی فاصله وجود دارد، اما این بهبود نقطه عطفی محسوب میشود. حجت جباری همچنین از بهبود وضعیت تالابهای اقماری و لایروبی ۳۰ کیلومتری انهار منتهی به تالابها خبر داده که نقش مهمی در تأمین حقابه زیستمحیطی ایفا کرده است. این آمارهای مثبت نشاندهنده پتانسیل عظیم طبیعت در بازسازی خود در صورت مساعدت شرایط است، با این حال، این بهبود موقتی نباید موجب فراموشی ریشههای اصلی بحران و توقف برنامههای بلندمدت احیا شود.
طرحهای نوین در کما
در حالی که نفسهای پرامید از افزایش حجم آب دریاچه ارومیه به گوش میرسد، پروژههای حیاتی احیای آن در سکوت و فراموشی به سر میبرند. طرحهای آبیاری نوین که قرار بود با هدف کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی و هدایت آب صرفهجویی شده به سمت دریاچه، راهی از مشکلات را باز کنند، پس از ۱۳ سال همچنان در وضعیت نیمهتمام و بلاتکلیف باقی ماندهاند. این طرحها که از سال ۱۳۹۲ در پنج شهرستان مهم حوضه آبریز ارومیه، یعنی میاندوآب، مهاباد، تکاب، سلماس و ارومیه کلید خوردهاند، اکنون به نمادی از سوءمدیریت و هدررفت سرمایههای ملی تبدیل شدهاند.
مدیر آب و خاک امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی با اشاره به این معضل گفت: «این طرحها که قرار بود حدود ۹ هزار هکتار از اراضی را تحت پوشش قرار دهند، اکنون به دلیل کمبود اعتبارات و مشکلات اجرایی با پیشرفت فیزیکی بسیار کندی مواجه هستند.» سجاد شکری افزود: «ما برای اتمام این پروژهها نیازمند ۲/۵ هزار میلیارد تومان اعتبار هستیم، اما پیگیریهای ما تاکنون نتیجه ملموسی نداشته است. رکود این پروژهها نه تنها مانع صرفهجویی سالانه ۳۵ میلیون مترمکعب آب میشود، بلکه هزینههای نگهداری تأسیسات فرسوده را نیز به دوش سازمان تحمیل کرده است.» او تأکید کرد که فرسودگی روزانه این تأسیسات مصداق بارز حیف و میل بیتالمال است، در حالی که انتظار میرفت این طرحها با صرفهجویی ۴۰ درصدی در مصرف آب نقش کلیدی در احیای دریاچه ایفا کنند، اما اکنون نه تنها به این هدف نرسیدهاند، بلکه به باری بر دوش دولت تبدیل شدهاند. این بلاتکلیفی در شرایطی ادامه دارد که کشاورزان منطقه همچنان ناگزیر به استفاده از روشهای سنتی آبیاری هستند که بخش قابل توجهی از منابع آبی را هدر میدهد. کارشناسان حوزه آب معتقدند تکمیل این طرحهای نیمهتمام آبیاری نوین، گامی اساسی در کاهش برداشت از منابع آبی زیرزمینی و سطحی و کاهش فشار بر دریاچه ارومیه خواهد بود.
ضرورت پاسخگویی و مطالبه عمومی از مدیران
بالا آمدن آب دریاچه ارومیه، هرچند خبری مسرتبخش است، اما نباید باعث شود افکار عمومی از مطالبه اصلی خود، یعنی پاسخگویی مسئولان در قبال عملکردشان غافل شود. در سالهای گذشته، هزاران میلیارد تومان بودجه صرف احیای دریاچه ارومیه شد، اما خروجی ملموسی حاصل نشد و هیچکس مسئولیت این ناکارآمدی را نپذیرفت. امروز با بهبود مقطعی وضعیت دریاچه، زمان آن فرا رسیده است که مدیران و مسئولان، بدون بهانه و طفره رفتن، عملکرد خود را در قبال حفاظت از این میراث طبیعی شفافسازی کنند.
در همین راستا، رئیس مجمع نمایندگان آذربایجان غربی با انتقاد از شکاف میان گفتار و عمل در حوزه مدیریت آب، معضل را فراتر از مشکلات فنی دانسته و به «جوان» گفت: «واقعیت این است که سالهاست درباره ضرورت مدیریت مصرف آب، اصلاح الگوی کشت و توسعه آبیاری نوین سخن گفته میشود، اما آنچه در عمل مشاهده میشود فاصله قابل توجه میان دانستهها و اقدامات اجرایی است. این شکاف یکی از دلایل تداوم وضعیت نگرانکننده منابع آبی در منطقه است.» حاکم ممکان تأکید میکند که احیای دریاچه ارومیه نیازمند تصمیمهای سخت، اجرای دقیق قوانین و هماهنگی واقعی میان دستگاههای مسئول است، نه توصیههای تکراری. این سخنان نشان میدهد که فراتر از اعتبارات، نیازمند اراده سیاسی قوی برای برخورد با متخلفان، بستن چاههای غیرمجاز و الزام کشاورزان به استفاده از روشهای نوین هستیم. مطالبه عمومی امروز، شفافیت کامل در هزینهکرد بودجههای احیا و مشخص شدن مسئولیت هر فرد و نهاد در قبال این میراث ملی است. تا زمانی که این مطالبه برآورده نشود، هرگونه بهبودی مقطعی و ناپایدار
خواهد بود.
کشاورزی نوین، ضرورتی حیاتی
اهمیت بخش کشاورزی به عنوان بزرگترین مصرفکننده آب در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، این واقعیت را روشن میسازد که هرگونه برنامه احیای پایدار باید در وهله اول بر اصلاح الگوی مصرف آب در این بخش متمرکز شود. رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی با اشاره به وابستگی ۶۵ درصدی اشتغال استان به کشاورزی، بر لزوم اجرای طرحهای نوین آبیاری تأکید کرد. محمدرضا اصغری گفت: «اجرای طرحهای نوین آبیاری، زمینهساز تحول در الگوی کشت، افزایش بهرهوری و ارتقای راندمان تولید محصولات کشاورزی است.» او با بیان اینکه تکمیل طرحهای نیمهتمام آبیاری تحت فشار نیازمند اعتباری بالغ بر ۲ هزار و ۶۰۰ میلیارد تومان است، افزود: «در صورت تخصیص این اعتبار، سالانه بیش از ۳۰ میلیون متر مکعب در مصرف آب صرفهجویی خواهد شد. این رقم قابل توجه پتانسیل عظیم آبیاری نوین را در کاهش فشار بر منابع آبی دریاچه نشان میدهد.» اصغری همچنین به لزوم پیوست اجتماعی و فرهنگی طرحها اشاره کرد و گفت: «بدون در نظر گرفتن معیشت و دغدغههای کشاورزان، اجرای طرحها با مشکل مواجه خواهد شد.» در همین راستا، سجاد شکری، مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی، مزایای این روشها را برشمرد و گفت: «تبدیل آبیاری سنتی به تحت فشار، علاوه بر کاهش حجم آب مصرفی، کیفیت و کمیت محصولات را به طور چشمگیری بهبود میبخشد و هزینههای تولید را ۳۰ تا ۵۰ درصد کاهش میدهد. راندمان آبیاری از ۳۵ درصد به ۷۰ درصد افزایش مییابد.» این مزایای اقتصادی و زیست محیطی، ضرورت تسریع در اجرای این طرحها را بیش از پیش آشکار میسازد. با این حال، مانع اصلی نه نبود دانش فنی، بلکه کمبود اعتبارات و ناهماهنگی در تخصیص آن است.
