جوان آنلاین: سیستانوبلوچستان، استانی که نامش در اذهان عمومی اغلب با خشکسالیهای مزمن و کمآبیهای بیسابقه گره خورده است، این روزها در حال رقم زدن اتفاقی شگفتانگیز در بخش کشاورزی است. در حالی که سایه سنگین کمآبی بر دشتهای این استان پهناور سنگینی میکند، خاک حاصلخیز و اقلیم منحصربهفرد آن، بستر رویش میوههای استوایی و خاصی شده است که در کمتر نقطه دیگری از ایران یافت میشوند. این تناقض شیرین، با خبر موفقیت سازمان جهاد کشاورزی استان در تحقق بیش از ۱۰۰درصدی تعهد اشتغال سال ۱۴۰۴، وارد فاز جدیدی شده است. اما این کشاورزی ایستاده در برابر خشکسالی، برای آن که بتواند از مرحله تولید فراتر رفته و به بازارهای جهانی راه یابد، نیازمند گذار از کشاورزی سنتی به مدرن، تجهیز به سیستمهای آبیاری نوین و احداث زنجیرههای ارزش شامل کارخانجات بستهبندی و فراوری است تا بتواند پتانسیلهای نهفته خود را به ارزآوری و صادرات پایدار تبدیل کند.
سیستانوبلوچستان به واسطه اقلیم نیمهگرمسیری خود، گنجینهای از محصولات کشاورزی را در دل دارد که ظرفیت تبدیل شدن به برندهای ملی و بینالمللی را دارند. از موزهای خوشطعم و انبههای باکیفیت گرفته تا گواوا و پاپایا، این استان هماکنون نهتنها تأمینکننده بخشی از نیاز کشور است، بلکه میتواند به عنوان هاب صادراتی عمل کند. با این حال، آن چه در این میان نادیده گرفته شده، زنجیره ارزش است. نبود صنایع بستهبندی پیشرفته و برندسازی منسجم باعث شده تا بخش بزرگی از ارزش افزوده این محصولات در استان باقی نماند. اگرچه کشاورزان سختکوش این دیار با استفاده از حداقل منابع آبی، حداکثر بهرهوری را ایجاد کردهاند، اما برای جهش اقتصادی واقعی، سیستان و بلوچستان نیازمند حمایتهای جدی در زمینه زیرساختهای سردخانهای، صنایع تبدیلی مدرن و انتقال فناوریهای نوین آبیاری است تا کشاورزی این منطقه از یک معیشت دشوار به یک صنعت صادراتمحور تبدیل شود.
معمای اشتغال در سرزمین عطش
درحالی که آمارها در بسیاری از مناطق کشور از دشواریهای ایجاد اشتغال پایدار سخن میگویند، سیستانوبلوچستان با تکیه بر ظرفیتهای کشاورزی خود، فرمول ویژهای را پیادهسازی کرده است. تحقق بیش از ۱۰۰درصدی تعهدات اشتغال در بخش کشاورزی آن هم در سال ۱۴۰۴، اتفاقی نیست که بتوان به سادگی از کنار آن عبور کرد. این موفقیت برای چهارمین سال متوالی، نشان از نهادینهشدن یک الگوی توسعهای دارد که کمتر در رسانههای ملی بازتاب یافته است. معاون برنامهریزی و امور اقتصادی سازمان جهاد کشاورزی سیستانوبلوچستان، با تشریح ابعاد این موفقیت میگوید: «در سال ۱۴۰۴، بخش کشاورزی استان با ایجاد ۳ هزارو۷۷۱ فرصت شغلی، موفق شد فراتر از تعهدات تعیینشده عمل کند که این دستاورد به معنای تحقق کامل و بیش از صددرصدی اهداف اشتغالزایی است. نکته حائز اهمیت این است که بخش کشاورزی سیستانوبلوچستان برای چهارمین سال متوالی موفق به تحقق بیش از ۱۰۰درصدی تعهدات اشتغال خود شده است که نشاندهنده پایداری در برنامهریزیها و اجرای طرحهای توسعهای است.»
صحبتهای محمدحسن یادگارزایی نشان میدهد ساختار جهاد کشاورزی در این استان، از مدلهای سنتی مدیریت بحران عبور کرده و به سمت مدیریت توسعهمحور حرکت کرده است. اما سؤال اصلی این جاست که چگونه در استانی که با بحران جدی آب روبهروست، اشتغال کشاورزی نهتنها کاهش نیافته، بلکه رکورد میزند و شاید پاسخ را باید در بهرهگیری هوشمندانه از اقلیم خاص و تغییر الگوی کشت جستوجو کرد.
از کمآبی تا کشاورزی پویا
بسیاری از ناظران تصور میکنند کمآبی یعنی توقف کشاورزی، اما در سیستانوبلوچستان، کمآبی به محرکی برای نوآوری تبدیل شده است. کشاورزان این استان با درک محدودیتهای منابع آبی، به سمت کشتهای گلخانهای و محصولات استوایی رفتهاند که ارزش افزوده بالاتری دارند. سیستمهای آبیاری قطرهای، هرچند هنوز به حد ایدهآل نرسیده، اما در مزارع مدرن استان، جایگزین غرقآبی شده و بهرهوری را چندبرابر کرده است. معاون برنامهریزی و امور اقتصادی سازمان جهادکشاورزی سیستانوبلوچستان در اینباره معتقد است: «این موفقیت مرهون تلاش مجموعههای مدیریتهای شهرستانی، بهرهبرداران، تشکلهای بخش کشاورزی و مشارکت مؤثر بخش خصوصی است. این مسیر رو به رشد، نتیجه برنامهریزی هدفمند، بهرهگیری از ظرفیتهای متنوع تولیدی، توسعه سرمایهگذاری و تسهیل در جذب منابع و اعتبارات حمایتی حاصل شده است.»
بیشک برنامهریزی دولتی، سختکوشی بهرهبرداران و حضور بخش خصوصی میتواند چنین خروجی خوبی در سیستانوبلوچستان داشته باشد. این سه ضلع، در کنار هم توانستهاند بر سد کمآبی چیره شوند. اشتغال ایجاد شده در زیربخشهای دام و طیور، زراعت و باغبانی، نشان میدهد؛ کشاورزی استان به جای تمرکز بر تکمحصولی، به سمت تنوعبخشی حرکت کرده است.
شکاف بین تولید و ثروت
هرچند آمار اشتغال درخشان است، اما یک گزارش میدانی از بازار محصولات کشاورزی سیستانوبلوچستان، واقعیت دیگری را نشان میدهد. محصولات استوایی باارزش، اغلب به صورت فلهای از استان خارج میشوند. فقدان کارخانجات فراوری یعنی خامفروشی و خامفروشی یعنی خروج سود اصلی از استان. برای مثال، موز و انبه این منطقه از نظر کیفیت با نمونههای وارداتی برابری میکنند، اما به دلیل نبود برندسازی و بستهبندیهای صادراتپسند، کشاورز نفع واقعی را نمیبرد. کارشناسان معتقدند حمایتهایی که معاونت برنامهریزی جهاد کشاورزی بر آن تأکید دارد، باید مستقیماً به سمت صنایع تکمیلی هدایت شود.
یادگارزایی نیز با تأکید بر اولویتهای راهبردی میگوید: «توسعه اشتغال پایدار، افزایش درآمد بهرهبرداران و رونق اقتصادی مناطق روستایی از اولویتهای راهبردی این سازمان است. بخشهای دام و طیور، زراعت، باغبانی و آب و خاک بیشترین سهم را در ایجاد این فرصتهای شغلی داشتهاند.» این دیدگاه اگر با توسعه صنایع بستهبندی و سردخانهای تکمیل شود، میتواند انقلابی در درآمد سرانه روستاییان استان ایجاد کند.
افقهای روشن و ضرورتهای زیرساختی
آینده کشاورزی سیستانوبلوچستان به دو عامل حیاتی تداوم مدرنسازی سیستمهای آبیاری و جسارت در سرمایهگذاری برای صنایع تبدیلی بستگی دارد. اگر زیرساختهای حملونقل و صادرات نیز در کنار صنایع بستهبندی تقویت شود، سیستانوبلوچستان میتواند رقیب جدی برای کشورهای همسایه در تأمین بازارهای میوههای گرمسیری باشد. معاون برنامهریزی و امور اقتصادی سازمان جهاد کشاورزی سیستانوبلوچستان، افق دید سازمان متبوعش را اینطور ترسیم میکند: «سازمان جهاد کشاورزی سیستانوبلوچستان با رویکردی توسعهمحور، همچنان بهرهگیری از ظرفیتهای بالقوه استان را برای تحقق اشتغال پایدار و تقویت بنیانهای اقتصادی مناطق مختلف با جدیت دنبال میکند.»
