جوان آنلاین: استان فارس در دهههای اخیر یکی از نمونههای روشن فشار بر منابع آبی در کشور بوده است. استانی که کاهش بارندگیها، برداشتهای بیرویه از سفرههای زیرزمینی و مدیریت نادرست آبهای روان، آن را با چالشهای جدی کمآبی روبهرو کرده است. خشک شدن تدریجی برخی دشتها، افت سطح آبهای زیرزمینی و تهدید باغات تاریخی، تنها بخشی از پیامدهای این وضعیت بوده است. با این حال نشانههایی از تغییر رویکرد در مدیریت منابع آب این استان دیده میشود. برنامههایی مانند استفاده از آبهای خاکستری، توسعه تصفیهخانههای پیشرفته و تلاش برای مدیریت برداشت از منابع زیرزمینی در دستور کار قرار گرفته است. یکی از نمونههای مهم این رویکرد، راهاندازی تصفیهخانه نوین شیراز است که میتواند آب مورد نیاز حدود ۳۰۰ هکتار از باغات قصردشت را تأمین کند، با این حال کارشناسان معتقدند این اقدامات زمانی میتواند به نتیجه مطلوب برسد که هماهنگ با سایر سیاستهای مدیریت منابع آب پیش برود، از جمله تشدید برخورد با چاههای غیرمجاز و جلوگیری از کشت محصولات پرمصرف در مناطق ممنوعه استان که نتیجه آن حفظ منابع و استفاده درست از آبهای موجود میباشد.
بحران آب در فارس به مسئلهای فراگیر تبدیل شده که از کشاورزی و محیطزیست آغاز و حالا توسعه شهری را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، مدیریت هوشمند منابع آب و استفاده از روشهای نوین تأمین و بازیافت آب به یک ضرورت تبدیل شده است. یکی از مسیرهایی که در سالهای اخیر بیشتر مورد توجه قرار گرفته، استفاده دوباره از آبهای خاکستری و پسابهای تصفیهشده برای مصارف غیرشرب است که میتواند فشار بر منابع آب زیرزمینی را کاهش دهد.
در کنار این برنامهها، طرحهای بزرگتری نیز برای تأمین آب در سطح کلان مطرح شده است، از جمله انتقال آب از دریای عمان به فلات مرکزی و استانهایی مانند فارس. هرچند چنین پروژههایی از نظر فنی امکانپذیر ارزیابی میشوند، اما به دلیل هزینههای سنگین و ابعاد گسترده اجرایی، تحقق آنها بدون مدیریت مصرف و همراهی مردم چندان مؤثر نخواهد بود. به همین دلیل کارشناسان معتقدند هرگونه برنامه توسعه منابع آب باید در کنار اصلاح الگوی مصرف، افزایش بهرهوری و مدیریت دقیق برداشتها اجرا شود.
تصفیهخانه، گامی برای احیای باغات تاریخی
باغات قصردشت در شیراز سالهاست به عنوان یکی از مهمترین میراثهای طبیعی و تاریخی این شهر شناخته میشوند. باغاتی که علاوه بر ارزش زیستمحیطی، بخشی از هویت فرهنگی شیراز را نیز شکل دادهاند، با این حال کاهش منابع آبی و فشارهای ناشی از توسعه شهری در سالهای گذشته، این باغات را با تهدیدهای جدی روبهرو کرده است.
در چنین شرایطی، پروژه تصفیهخانه محلی شیراز به عنوان یکی از طرحهای نوین مدیریت آب در آستانه بهرهبرداری قرار گرفته که هدف آن تبدیل فاضلاب شهری به منبعی پایدار برای آبیاری فضای سبز و باغات این محدوده است.
شهردار شیراز درباره اهمیت این پروژه میگوید: «کمتر شهری در کشور از نعمت باغات گسترده در دل بافت شهری برخوردار است. باغات قصردشت نهتنها در تلطیف هوای شهر نقش مهمی دارند، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی شیراز محسوب میشوند و حفظ آنها برای مدیریت شهری یک اولویت جدی است.»
محمدحسن اسدی با اشاره به نقش تصفیهخانه جدید در تأمین آب پایدار برای این محدوده ادامه میدهد: «این تصفیهخانه روزانه توان تصفیه حدود ۱۰ هزار مترمکعب فاضلاب را دارد و میتواند آب مورد نیاز حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ هکتار از باغات قصردشت را تأمین کند. پساب تولیدی نیز مطابق استانداردهای ملی برای آبیاری فضای سبز بوده و از طریق خط انتقالی سهکیلومتری به باغات منتقل میشود.»
به گفته شهردار شیراز، در طراحی این مجموعه از فناوریهای پیشرفتهای استفاده شده است. اسدی در این باره توضیح میدهد: «در این تصفیهخانه از راکتورهای بیوفیلمی، مدیاهای غوطهور و سامانههای پیشرفته هوادهی استفاده شده که علاوه بر افزایش راندمان تصفیه، باعث کاهش بوی نامطبوع و تولید لجن نیز میشود.»
او همچنین از پیشبینی توسعه ظرفیت این مجموعه در آینده خبر میدهد و میگوید: «زیرساختهای لازم برای افزایش ظرفیت از ۱۰۰ به ۲۰۰ لیتر بر ثانیه در این پروژه دیده شده و در صورت نیاز امکان توسعه آن وجود دارد.»
کارشناسان حوزه محیطزیست معتقدند، چنین طرحهایی میتواند الگویی برای سایر شهرهای کشور باشد، زیرا استفاده از پسابهای تصفیهشده برای آبیاری فضای سبز یکی از مؤثرترین راهکارها برای کاهش فشار بر منابع آب شیرین محسوب میشود.
مدیریت منابع از انسداد چاهها تا کنترل کشت
در کنار توسعه زیرساختهای جدید، بخش مهمی از مدیریت منابع آب در فارس به کنترل برداشت از سفرههای زیرزمینی بازمیگردد که طی سالهای گذشته تحت فشار شدید برداشتهای بیرویه قرار گرفتهاند.
نشست کارگروه سازگاری با کمآبی استان فارس نیز با همین هدف برگزار شد و در آن بر ضرورت مدیریت مصرف آب، انسداد چاههای غیرمجاز و کنترل کشت محصولات پرمصرف تأکید شد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای فارس در این نشست با اشاره به وضعیت منابع آبی استان میگوید: «اگرچه میزان و پراکنش بارندگیها در سال آبی جاری نسبت به میانگین بلندمدت شرایط بهتری داشته است، اما این موضوع به معنای خروج فارس از وضعیت خشکسالی نیست و مدیریت مصرف همچنان باید با جدیت دنبال شود.»
سیاوش بدری با اشاره به وضعیت سدهای استان میافزاید: «حجم ذخایر سدهای فارس نسبت به سال گذشته افزایش یافته و در همین راستا ۱۰۶ میلیون مترمکعب آب از سد درودزن برای بخش کشاورزی و تولید برقآبی رهاسازی شده است.»
او به اقدامات انجامشده برای حفاظت از منابع زیرزمینی نیز اشاره میکند و میگوید: «سال گذشته هزار و ۵۴۰ حلقه چاه غیرمجاز در استان مسدود شد و ۲ هزار و ۸۷۳ دستگاه کنتور هوشمند نیز روی چاههای مجاز نصب شد. این اقدامات با هدف کنترل برداشتها و جلوگیری از افت بیشتر سطح آبهای زیرزمینی انجام شده است.»
به گفته این مسئول، تحقق برنامههای مدیریت آب بدون همکاری دستگاههای مختلف و حمایت نهادهای نظارتی امکانپذیر نیست و برای دستیابی به اهداف تعیینشده در حوزه مدیریت منابع آب، همراهی دستگاههای اجرایی، حمایت دستگاه قضایی و همکاری نیروی انتظامی در برخورد با تخلفات ضروری است.
