جوان آنلاین: زاگرس کمکم به شماره افتادن صدای نفس بلوطهایش را میشنود. آنچه زمانی دیواری سبز در برابر بیابان بود، امروز به رنگ زرد و خاکستری درآمده است. طی دو دهه گذشته بیش از یک میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار از جنگلهای بلوط زاگرس با پدیده خشکیدگی و آفت درگیر شده است. بحرانی که از ایلام و کرمانشاه تا لرستان و کهگیلویهوبویراحمد و فارس را در برگرفته است. کارشناسان منابع طبیعی میگویند، حدود ۳۰درصد از درختان بلوط ایران آسیب جدی دیدهاند و زنجیره حیات در این اکوسیستم کهن به خطر افتاده است. آفت «زغالی بلوط» و حشرههای چوبخوار با تغذیه از تنه درختان پیر و ضعیف شده، عملاً زاگرس را از درون میخورند، اما ریشه بحران، نه در قارچ و حشره، بلکه در تشنگی خاک، تغییر اقلیم، قطع درختان برایتولید ذغال و غفلت مدیریتی است. پژوهشگران هشدار میدهند، اگر روند تخریب متوقف نشود، زاگرس در کمتر از سه دهه نیمی از پوشش بلوط خود را از دست میدهد و این یعنی از بین رفتن سپراکولوژیک غرب ایران در برابر بیابانزایی.
زاگرس با وسعتی حدود ۶ میلیون هکتار، نزدیک به ۴۰درصد از جنگلهای ایران را در خود جای داده است. این نوار سبز که از شمال غربی کشور تا جنوب ادامه دارد، نه فقط مأمن هزاران گونه گیاهی و جانوری است، بلکه منبع تغذیه ۱۱ میلیون نفر ساکن دامنههای غرب ایران به شمار میآید، اما امروز این کمربند حیات، بیش از هر زمان دیگری در محاصره آفات و بیتوجهی مسئولان گرفتار شده است.
براساس گزارشهای سازمان منابع طبیعی از سال ۱۳۹۰ تاکنون حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار هکتار از رویشگاههای بلوط دچار درجات مختلف خشکیدگی شدهاند. این، بزرگترین بحران زیستی ایران پس از فرونشست زمین و بحران آب است.
از عمق فاجعه در جنگلهای بلوط همین بس که بدانیم ایلام به تنهایی بیش از ۶۰۰ هزار هکتار جنگل خشکیده دارد و لرستان، کرمانشاه و کهگیلویهوبویراحمد نیز در وضعیت قرمز قرار دارند.
نخستین نشانههای مرگ بلوطها در سال ۱۳۸۸ در ایلام دیده شد؛ تنههایی با زخمهای سیاه، برگهای پیچیده و شاخههای خشک. اندکی بعد قارچ «زغالی بلوط» شناسایی شد؛ قارچی که درون چوب زندگی میکند و بعد از ضعیفشدن درخت، از درون به آن حمله میبرد؛ با گسترش خشکسالیها این قارچ در گسترهای وسیع فعال شد.
همزمان، حشرات پوستخوار و کرمهای چوبخوار نیز به این درختان ضعیف شده حمله کردند، اما نکته کلیدی آن است که آفات بهخودیخود دشمن نیستند، بلکه پیامد اختلال در اکوسیستم هستند. درختی که ریشهاش در خاک خشک و بیمواد غذایی باشد در برابر حتی یک قارچ معمولی هم مقاوم نمیماند.
کرم برگخوار در جان بلوطها
جنگلهای ایلام با قدمتی هزار ساله و نقشی حیاتی در حفظ منابع آبی و مقابله با بیابانزایی نیازمند حفاظت جدی و مشارکت همگانی هستند، زیرا این جنگلها نهتنها میراث طبیعی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و زیستی مردم ایلام هستند و هر آفتی که به جان آنها میافتد، زخمی بر پیکر زاگرس به شمار میرود که تنها با آگاهی مسئولیتپذیری و اقدام عملی میتوان از تکرار آن جلوگیری کرد.
در سالهای اخیر جنگلهای بلوط ایلام تحت فشار تهدیدهای انسانی و تغییرات اقلیمی همچون خشکسالی، قطع بیرویه، ذغالگیری و چرای بیرویه دامها مواجه هستند؛ آسیبی که تیشه به ریشه درختان کهن این دیار وارد کرده است.
در حالی که جنگلهای این منطقه هنوز زخمهای سالهای گذشته را بر تن دارند، با شروع زمستان سال جاری، آفتی کمیاب به جان درختان بلوط استان ایلام به ویژه شهرستان دهلران افتاده است؛ این آفت که کرم برگخوار نام دارد درختان بلوط دهلران را مورد هدف قرار داده و موجب شده این میراث کهن رو به فرسایش و نابودی باشد.
کارشناسان معتقدند، این آفت با تغذیه از درختان بلوط موجب زردشدن و افتادن برگ درختان و در نهایت خشک شدن درختان بلوط میشود که این موضوع خطری جدی و غیر قابل جبران برای جنگلهای سرسبز ایلام به شمار میرود.
رئیس اداره منابع طبیعی شهرستان دهلران با بیان اینکه همه ساله آسیبهای متفاوتی از جمله آسیبهای طبیعی و انسانی، سلامت درختان بلوط شهرستان دهلران را تهدید کرده و خطرات جبرانناپذیری برای این سرمایههای عظیم به همراه داشته است، میگوید: «امسال هم به دنبال خشکسالیها و کمبود بارشها درختان بلوط دهلران بسیار ضعیف و آسیبپذیر شدند که همین موضوع موجب شد آفتی تازه به جان درختان بیفتد و حیات آنها را تهدید کند.»
جلیل فرهادی با بیان اینکه درختان با بنیه ضعیف قربانی این آفت هستند، ادامه میدهد: «این آفت که به کرم برگخوار معروف است به صورت انبوه به درخت میزبان حمله میکند و عموماً در برگ درختان مشاهده میشود. این درختان هماکنون به طور کامل تحت نظر منابع طبیعی هستند تا کاملاً بیماری آنان از بین رفته و درختان مجدداً سلامت خود را به دست آورند. داروهای شیمیایی به تنهایی برای درمان این آفت مؤثر نیستند و باید همواره از راهکارهایی همچون روش مکانیکی، فیزیکی و بیولوژیکی استفاده شود.»
معاون سابق دفتر جنگلکاری ایلام نیز معتقد است که درختان بلوط قربانی کمکاری انسانند. دکتر رضا دارابی ادامه میدهد: «وقتی پوشش گیاهی پایدار نباشد و دام مازاد وارد عرصه شود، خاک فشرده و ناتوان از نفوذ آب میشود. در چنین شرایطی آفت جای خالی رطوبت و تغذیه را پر میکند.»
