جوان آنلاین: اردیبهشت که از راه میرسد، دشتها و باغهای خراسان جنوبی رنگ و بویی دیگر میگیرند؛ گویی فرشی صورتی از گل محمدی بر زمین گسترده شده و عطر آن در کوچهپسکوچههای روستاها میپیچد. این تصویر زیبا، جلوهای از طبیعت و نمادی از ظرفیتی اقتصادی است که میتواند به یکی از محورهای توسعه کشاورزی و اشتغال در این استان تبدیل شود. خراسان جنوبی با اقلیم خشک و منابع آبی محدود، بیش از هر زمان دیگری به توسعه کشت گیاهان دارویی نیاز دارد؛ محصولاتی که با مصرف آب کمتر، ارزش افزوده بالاتری نسبت به بسیاری از محصولات کشاورزی دارند. در میان این گیاهان، گل محمدی جایگاهی ویژه دارد و در سالهای اخیر سطح زیر کشت آن در استان افزایش یافته است. با این حال تولیدکنندگان و کارشناسان معتقدند نبود صنایع تبدیلی و فرآوری، هزینههای بالای تولید، کمبود نیروی کار و ضعف در زنجیره بازار باعث شده این ظرفیت اقتصادی هنوز به شکوفایی کامل نرسد؛ موضوعی که اگر برای آن برنامهریزی نشود، میتواند فرصتهای مهم اشتغال و درآمدزایی را از استان دور کند.
خراسان جنوبی از جمله استانهایی است که کشاورزی آن به شدت تحت تأثیر کمآبی قرار دارد و به همین دلیل توسعه کشتهای کمآببر به یکی از ضرورتهای این منطقه تبدیل شده است. در چنین شرایطی، گیاهان دارویی به دلیل نیاز آبی کمتر و ارزش اقتصادی بالا میتوانند نقش مهمی در تغییر الگوی کشت و افزایش درآمد کشاورزان داشته باشند.
در میان انواع گیاهان دارویی، گل محمدی یکی از محصولات شاخص استان به شمار میرود؛ گیاهی که علاوه بر سازگاری با اقلیم خشک، کاربردهای فراوانی در صنایع مختلف دارد.
مدیر امور باغبانی جهاد کشاورزی خراسان جنوبی در این باره میگوید: «گل محمدی یکی از انواع گیاهان دارویی محسوب میشود که سابقهای کهن در کشور ما دارد و امروزه علاوه بر تولید گلاب، در صنایع دارویی، عطرسازی، فرآوردههای بهداشتی و آرایشی و صنایع غذایی نیز مورد استفاده قرار میگیرد. به همین دلیل این محصول به عنوان یکی از گیاهان دارویی ارزشمند شناخته میشود و توسعه کشت آن میتواند در ایجاد اشتغال و افزایش درآمد کشاورزان نقش مؤثری داشته باشد.»
به گفته جواد درویشی، گل محمدی به دلیل تحمل کمآبی، باردهی سریع و نگهداری آسان، یکی از مناسبترین گونههای قابل کشت در استان است و میتواند به عنوان جایگزینی برای برخی محصولات پرمصرف آب مطرح شود.
بر اساس آمار جهاد کشاورزی، سطح زیر کشت گل محمدی در خراسان جنوبی به ۴۲۶/۶ هکتار رسیده و پیشبینی میشود امسال حدود ۲ هزار تن گلتر از این باغات برداشت شود؛ رقمی که نسبت به سال گذشته حدود ۱۵ درصد افزایش نشان میدهد. بیشترین سطح زیر کشت این محصول در شهرستانهای سربیشه، قاین، زیرکوه، درمیان و نهبندان قرار دارد و نزدیک به ۵۰۰ بهرهبردار در این حوزه فعالیت میکنند.
عطری که به ثروت تبدیل نشده
با وجود ظرفیت قابل توجه گل محمدی در استان، بسیاری از تولیدکنندگان معتقدند این محصول هنوز نتوانسته به یک فعالیت اقتصادی پایدار تبدیل شود. آنها میگویند افزایش هزینههای تولید و ضعف در بازار باعث شده سودآوری این محصول کاهش یابد.
یکی از تولیدکنندگان گل محمدی در شهرستان سربیشه میگوید: با وجود اینکه باغ گل محمدی دارد، امسال تصمیم گرفته محصول خود را برداشت نکند، زیرا هزینههای تولید با قیمت فروش همخوانی ندارد. او توضیح میدهد که قیمت خرید هر کیلو گل محمدی حدود ۱۲۰ هزار تومان است، در حالی که هزینه کارگر برای برداشت روزانه به ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار تومان رسیده و بخش زیادی از درآمد باغدار صرف همین هزینهها میشود.
به گفته او، در سالهای گذشته فروش مستقیم به خردهفروشان تا حدی سودآور بود، اما اکنون شرایط بازار تغییر کرده و بسیاری از باغداران با مشکلات اقتصادی مواجه شدهاند.
یکی دیگر از تولیدکنندگان در شهرستان درمیان نیز میگوید: فعالیت خود را از حیاط خانه آغاز کرده و به تدریج سطح زیر کشت را افزایش داده است، اما در سالهای اخیر به دلیل کمبود نیروی انسانی مجبور شده بخش زیادی از باغ خود را رها کند. او معتقد است اگرچه تولید گلاب در استان رایج است، اما به دلیل افزایش تعداد تولیدکنندگان، این کار دیگر سود گذشته را ندارد و باید به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر مانند اسانس حرکت کرد.
به گفته این تولیدکننده، گل محمدی هنوز به صورت مکانیزه برداشت نمیشود و همین مسئله هزینههای تولید را افزایش داده است. او تأکید میکند که اگر تولید اسانس و صادرات آن به صورت جدی دنبال شود، میتواند ارزآوری قابل توجهی برای کشور داشته باشد.
صنایع فرآوری؛ حلقه مفقوده توسعه
کارشناسان معتقدند مهمترین چالش توسعه گیاهان دارویی در خراسان جنوبی، نبود زنجیره کامل تولید تا فرآوری و صادرات است. در حالی که بسیاری از استانها با ایجاد صنایع تبدیلی توانستهاند ارزش افزوده محصولات خود را چند برابر کنند، بخش زیادی از تولیدات گیاهان دارویی خراسان جنوبی هنوز به صورت خام یا با فرآوری حداقلی به بازار عرضه میشود.
مدیر امور باغبانی جهاد کشاورزی خراسان جنوبی در این باره میگوید: «استخراج گلاب از گل محمدی یکی از تولیدات مهم اقتصادی کشور محسوب میشود و هر ساله گلاب و اسانس حاصل از آن، علاوه بر مصرف داخلی، به خارج از کشور نیز صادر میشود. در استان خراسان جنوبی نیز ظرفیت خوبی برای تولید این محصول وجود دارد و بخشی از تولیدات به خارج از استان و حتی خارج از کشور ارسال میشود.»
جواد درویشی توضیح میدهد: در حال حاضر ۷۸ واحد فرآوری گل محمدی در استان فعال هستند که از این تعداد تنها شش واحد به صورت مکانیزه فعالیت میکنند و بقیه واحدها به شکل سنتی کار میکنند.
به گفته این مسئول، حدود ۵۰ درصد محصول تولیدی استان نیز به صورت گل تر، غنچه یا گل خشک به خارج از استان و کشور ارسال میشود.
کارشناسان میگویند: اگر صنایع فرآوری پیشرفته مانند واحدهای تولید اسانس، عصارههای دارویی و محصولات آرایشی و بهداشتی در استان توسعه پیدا کند، ارزش افزوده این محصول چندین برابر خواهد شد و اشتغال قابل توجهی نیز ایجاد میشود.
در واقع توسعه کشت گیاهان دارویی تنها به افزایش سطح زیر کشت محدود نمیشود، بلکه نیازمند ایجاد یک زنجیره کامل از تولید، فرآوری، بستهبندی و صادرات است. نبود سرمایهگذاری کافی در صنایع تبدیلی، ضعف در آموزش بهرهبرداران، کمبود تجهیزات مدرن فرآوری و مشکلات بازاریابی از جمله چالشهایی است که باید برای حل آن برنامهریزی جدی انجام شود.
با توجه به شرایط اقلیمی خراسان جنوبی، بسیاری از فعالان این عرصه معتقدند آینده کشاورزی این استان در گرو توسعه گیاهان دارویی است. محصولاتی مانند گل محمدی، زرشک، عناب و زعفران میتوانند پایههای اقتصاد کشاورزی استان را تقویت کنند، اما تحقق این هدف نیازمند نگاه جامع به زنجیره تولید و ایجاد زیرساختهای لازم است.
خراسان جنوبی ظرفیتهای طبیعی فراوانی دارد که میتواند زمینهساز رونق اقتصادی، ایجاد اشتغال در روستاها و افزایش درآمد کشاورزان باشد. با این حال تحقق این ظرفیتها تنها در صورتی ممکن است که برنامهریزی دقیق، حمایت از تولیدکنندگان و توسعه صنایع فرآوری به طور جدی در دستور کار قرار گیرد؛ در غیر این صورت، عطر گلهای محمدی هر سال در بهار در دشتهای استان میپیچد، اما سهم اقتصاد محلی از این عطر دلانگیز چندان پررنگ نخواهد بود.
