بخش اعظم مهاجران روستایی وشهرهای كوچك برای سكونت ناگزیر از انتخاب مناطق ارزان و فاقد امكانات رفاهی هستند كه این شرایط در مناطق حاشیهنشین و فقیرنشین متمركز است .
کسانی که به بهانه کار، خانه هایشان را رها کرده اند و حالا بیشتر، زاغه نشینانی هستند که با ساختن یک اتاق 12 متری با دری کهنه که از آهن قراضه هم قراضه تر است، سر پناهی ساخته اند تا در آن زندگی کنند و حلبی آبادی را شکل دهند .
***
حاشیهنشینی پدیدهای است که با اسکان غیررسمی و بدون مجوّز گروه بزرگی از مردم در مکانی در کنارهٔ شهرها ایجاد میشود و از حداقل امكانات وخدمات بهره می برند البته باید گفت قید مجاور شهر در مواردی نقض میشود به این دلیل كه شهركهای اقماری در نواحی مجاور شهر باعث میشود حاشیهنشینها بین نواحی شهری جای گیرند به این ترتیب آنچه میماند فقدان برخورداری از حداقل امكانات و خدمات شهری برای ساكنان این مناطق است .
این امر باعث میشود برخی مناطق درون محدودهٔ جغرافیایی شهر جزئی از حاشیهنشینها تلقی شود . صحت این ادعا روشن میشود .
از حاشیهنشینی همیشه به عنوان یک معضل یاد می شود؛ وصلهای ناجور برای کلانشهرها، معضلی که همواره از آن یاد میشود اما باتوسعه شهرها و حلشدن روستاها درآن، این مشکل هرروز بزرگتر میشود .
در حالی که مدیران اجرایی، حاشیه نشینان را فرصت طلبان و نوعی زمین خوار می دانند، اما در اغلب موارد آنها نیازمندانی هستند که فقر اقتصادی، آنها را به این ورطه کشانده است.در واقع چون به حاشیه نشینان هیچ خدمات شهری تعلق نمی گیرد، آنها نیازهای خود از جمله آب و برق و گاز را به شیوه غیرقانونی تأمین می کنند .
به عقیده بسیاری، کویرزایی در اصفهان یکی از دلایل افزایش حاشیه نشینی است که آسیب های اجتماعی و معضلات شهری بسیاری را بوجود آورده است .
حاشیه نشینی مرهمی دارد ؟
اعتیاد، بزهکاری، بیماریهای مختلف، ناهنجاریهای اجتماعی، همه و همه پیامدهای حاشیهنشینی و حاشیهنشینانی اسـت که عطـای روستاها را بـه لقایش بخشیدهاند و راهی شهرها شدهاند به امید روزی که بتوانند در شهر کار و کاسبی راهانداخته و فقر و نداری روستا را تبدیل به زندگی مرفه در شهرکنند. اما این افراد با آمدنشان به شهرها و ساکنشدن در حاشیهها نهتنها چهره شهر را نـازیبا کردهاند بلکه خود نیز در این چرخه معیوب دچار مشکل شده و آن زندگی رؤیایی را هیچ گاه نمیبینند .
شهردار اصفهان رفع معضل حاشیه نشینی را نیازمند نگاه بین بخشی می داند و می گوید: برای حل مشکلات این قشر و برطرف کردن این پدیده ناخوشایند از جامعه تنها نباید به اقدامات یک دستگاه خاص اکتفا نمود .
سقاییان نژاد معتقد است مهمترین عامل در توسعه حاشیه نشینی اصفهان ، مهاجرت های صورت گرفته به این کلان شهر است و اکثر کلان شهرهای ما به دلیل توسعه های صورت گرفته در خود، پذیرای افراد مختلف از شهرهای اطراف بوده و پدیده حاشیه نشینی را دامن زده اند ، بنابراین اقدامات لازم در شهر توسط مسؤولین باید به گونه ای صورت گیرد که گرایش به مهاجرت کمتر صورت پذیرد .
وی با ابراز نگراني از وضعيت حاشيه نشيني و ۴ هزار و ۱۰۰ هكتار بافت فرسوده اين كلانشهر ، تصریح می کند: از ۴ هزار و ۱۰۰ هكتار بافت فرسوده دو هزار و ۱۵۷ هكتار آن به تصويب سازمان مسكن و شهرسازي رسيده و مابقي به صورت غير رسمي در شهر موجود است .
شهردار اصفهان تاكيد می کند: اگر دولت در كلان شهر ها اعتبارات مربوط به مسكن مهر را به احياي بافت هاي فرسوده اختصاص دهد اين مناطق با سرعت بيشتر و هزينه اي كمتر در اختيار شهروندان قرار مي گيرد .
آسیب هایی که یدک کشیده می شود
حاشیهنشینی باید درمان شود وگرنه عفونتآن به زخمی درمانناشدنی تبدیل خواهدشد .
اهمیت دادن به روستاها، شهرهای کوچک و فراهمآوردن حداقل امکانات شهری در این مناطق ،شاید بتواند درمان مناسبتری برای زخم چرکی حاشیهنشینی باشد. شاید تا دیرنشده باید زودتر به فکر حـاشیهنشینی و حاشیهنشینان باشیم وگرنه مثل یک اپیدمی، ناهنجاریها را گسترش خواهد داد .
یک جامعه شناس معتقد است : آسیب های حاشیه نشینی را باید از چند جنبه از جمله فرهنگی بررسی کرد ، زیرا مهاجرینی که به کلانشهرها مهاجرت می کنند پیوستگی و همبستگی فرهنگی و احساس تعلق به مبدا را از دست می دهند و از طرفی در فرهنگ مقصد نیز حل نشده و به نوعی دچار دوگانگی فرهنگی خواهند شد که باعث از دست دادن فرهنگ بومی و عدم تعلق به آن و عدم پذیرش فرهنگ مقصد می شوند .
رضا اسماعیلی می افزاید: از لحاظ اقتصادی نیز افراد مهاجر عمدتاً دانش و مهارت حرفه ای تخصص کمتری دارند و همین عامل باعث می شود که اکثر این افراد به شغل های کاذب روی آورده و مشاغلی را تجربه کنند که نظام شغلی را دچار آسیب های خاص می کند .
این کارشناس اجتماعی پیرامون آسیب های فردی و روانی این پدیده نیز تصریح می کند: معمولاً ارزیابی مهاجرین خلاف برداشتهای اجتماعی و اقتصادی مسؤولان شهری است؛ به این تعبیر که چون جاذبه درآمد شهر نسبت به مبدا بیشتر است، به همین خاطر آنها خدمات بیشتری را دریافت می کنند و در واقع از نظر مهاجران، بودن درشهر مثبت جلوه می کند .
عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان می گوید: در میان شهرهای بزرگ، اصفهان به دلیل ویژگی های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فیزیکی و کالبدی، شرایط خاصی وجود دارد و مورد استقبال حاشیه نشینان قرار می گیرد .
اسماعیلی با اظهار تأسف از اینکه در شهرهای بزرگ شاهد رشد جمعیت به صورت فصلی و حتی سالانه هستیم، تنها راه حل برون رفت از این مشکل را ایجاد اشتغال در روستاها و شهرها، آسان سازی دسترسی ساکنین روستاها به تسهیلات حقوق طبیعی، اجتماعی، بهداشتی، آموزشی و درمانی مردم می داند .
وی ادامه می دهد: تقویت و بهبود شرایط زیستی و درنتیجه ایجاد سد مهاجرت برای کار، امید پیشرفت روستاها و ماندن روستاییان در آنجا را افزایش می دهد و به همین خاطر برای کاهش حاشیه نشینی باید در سیاستهای کلان فاصله بین شهر و روستا را کاهش داد .
افزایش بی رویه حاشیهنشینی در اصفهان مشهود است
امروزه حاشیه نشینی و ساخت و سازهای خلاف به عنوان یك معضل براى ساماندهی بافت شهرى اصفهان نمود ویژه ای پیدا كرده است كه تداوم ساخت وسازهاى خلاف، تلاش مسوولان امور شهرى براى ایجاد شهری داراى نظم و زیبا را كم اثر میكند. ایجاد مناطق حاشیهنشین در همه نواحی پیرامونی شهر قابل مشاهدهاست، ولی در محدوده شمال شهر به صورت گستردهتری بهچشم میخورد .
مسؤولین استان اصفهان با اشار ه به اینكهساخت و سازهاى خلاف در حاشیه شهر مشكلات زیادی را در بافت شهری به وجود آورده است ، بهترین راه حل براى جلوگیری از روند رو به افزایش حاشیهنشینی را توجه دولت به شهرستان هاى اطراف كلان شهرها و مهاجرت هاى بىرویه به شهرها می دانند. این عده ساخت و ساز شبانه بدون نظارت نظام مهندسىو ضوابط فنی و مهندسی وهمچنین ساخت وساز درابعاد كوچك و غیراستاندارد را ازمهمترین مشكلات حاشیه نشینی به لحاظ امور شهرسازی ذكر میكنند .
معاون عمرانی استاندار اصفهان با اعلام اینکه اکثر مهاجرتهای صورت گرفته در کلانشهر اصفهان برای استفاده از امکانات و بهرهگیری از بازارکار است می گوید: اکثر کلانشهرها بـه دلیـل توسعههای صورت گرفته پذیرای افراد مختلف از شهرهای اطراف بوده و همین مسئله پدیده حاشیهنشینی را دامن زده است .
مهدی جمالینژاد با اشاره به اینکه مناطق حاشیهنشینی در اصفهان به صورت پراکنده در سطح شهر جاى گرفتهاند و عمدتا هم در شمال شهر اصفهان مشاهده میشود، می افزاید: هماهنگی و تعامل دستگاههای مختلف جهت جلوگیری از توسعه بیرویه شهر و حفظ و حراست از اراضی پیرامون شهرها ضرورت دارد .
وی بر ضرورت فرهنگسازی و اجرای ضوابط قانونی در جلوگیری از تجاوز به اراضی حریم، حفظ و حراست اراضی با ارزش پیرامون شهرها و جلوگیری از توسعه بیرویه شهر تاکید کرده و اذعان می کند: در حال حاضر حاشیهنشینی در اصفهان رو به افزایش است که پیشگیری از آن نیازمند برنامه ریزی اصولی است .
اصفهان شهري استراتژي محور است
در حال حاضر 6 مگنت سیتی یا شهر اقماری در اطراف شهر اصفهان پدید آمده است. با توجه به اينكه اصفهان شهري استراتژي محور است ، افراد بسياري از شهرهاي اطراف همچون شهرضا و نجف آباد به اين كلانشهر مهاجرت مي كنند در حالي كه این امر منجر شده توسعه و برنامه ریزی های صورت گرفته تعطیل یا ناقص شود به گونه ای که کم کاری در شهرهای اقماری باعث از دست رفتن اهداف ساخت این شهرک ها شده است .
شهـردار اصفهان می گوید: هم اکنون معدل شهرنشینى در کشور 70 درصد است که این معدل در اصفهان به بیش از 86 درصد رسیـده اسـت، که ایـن امر نشان از رشد مهاجرت از روستاها و شهرهاى حومه به داخل کلانشهر اصفهان دارد .
مرتضی سقائیاننژاد معتقد است: حضور تمامی این نفرات در شهر امکانات نیاز دارد اما مدیریت شهری به تنهایی نمىتواند امکانات مورد نیاز تمام این افراد را برطرف کند و به دنبال آن گسترش بىرویه و نامتوازن شهر ایجاد می شود که این مسأله زیبنده شهری که پایتخت فرهنگی ایران نام گرفته، نخواهد بود .
مشکل حاشیه نشینی، مشکلی است که کشورهای زیادی به ویژه کشورهای جهان سوم با آن دست به گریبان هستند و برخی از کشورها نیز با تدابیر متفاوت این مشکل را در کشور خود حل کرده اند. امیدواریم با تدابیر متفاوت و موثریکه در اصفهان در دوره جدید مدیریت شهری برنامه ریزی شده عوارض حاشیهنشینی در اصفهان به حداقل برسد و سازماندهی معقولی صورت گیرد و مسئولان امر باید به طور جدی فکری برای این حاشیهنشینی و مهاجرتها به اصفهان بکنند .
