جوان آنلاین: بیش از یک ماه از محاصره دریایی رژیم امریکا علیه ایران میگذرد. در این مدت تجارت ریلی ایران و چین سه برابر شده، پاکستان یک مسیر ترانزیتی جدید با ایران راهاندازی کرده است و مجوز عبور کالاهای کشورهای ثالث از طریق خاک این کشور به مقصد ایران را میدهد و نخستوزیر عراق هم اداره گمرکهای مناطق شمالی، مرکزی، غربی، جنوبی، اداره گمرک بار هوایی و گمرک فرودگاه بینالمللی بغداد را موظف کرده است تا حملونقل ترانزیت و بارگیری مجدد کالاها با ایران را فعال کنند. این اقدام، امیدواری فعالان اقتصادی به بهبود روابط تجاری با مهمترین شریک اقتصادی ایران را افزایش داده است. در طول سالیان گذشته مشکلات قانونی ترانزیتی در این مسیر وجود داشته است، اما اکنون با توجه به گسترش همکاریها، مسئله ترانزیت میان ایران و عراق مرتفع شده است.
از مجموع تجارت ۱۳۰ میلیارد دلاری کل کشور در سال ۱۴۰۳، بیش از ۵/۱۲ میلیارد دلار آن از مرزهای عراق انجام گرفته است. به این معنی که عراق در این سال سهم ۹/۶ درصدی از کل تجارت خارجی کشور را در اختیار داشته است. همچنین از مجموع ۸۴/۵۷ میلیارد دلار صادرات کل کشور در سال ۱۴۰۳، برابر ۹۴/۱۱ میلیارد دلار به مقصد عراق صادر شده است. به این ترتیب یعنی بیش از ۲۰ درصد صادرات کشور به مقصد عراق بوده است. طی سالهای گذشته مشکلات متعددی در فرایندهای تجاری دو کشور بوده و حالا با توجه به اهمیت مضاعف مرزهای زمینی ایران در شرایط محدودیتهای دریایی، جریان ترانزیت کالا میان دو کشور فعال شده است. بر این اساس، گمرکهای عراق موظف شدهاند رویه ترانزیت کالا با ایران را فعال کنند و این اقدام در چارچوب اجرای کنوانسیون بینالمللی تیر (TIR) انجام شده است. عراق از سال ۲۰۲۱ به کنوانسیون تیر پیوسته و برای اجرای آن نیز یک مؤسسه ضامن ایجاد کرده است. این مؤسسه آموزش دیده و اکنون امکان اجرای رویه ترانزیت در مرزهای عراق فراهم شده است. فعالان بازرگانی امیدوارند طی ۴۵ روز آینده میزان استفاده از این مسیر مشخصتر شود و شرکتهای حملونقل ایرانی، عراقی و همچنین کشورهای آسیای مرکزی بتوانند از این ظرفیت برای جابهجایی کالا استفاده کنند.
توسعه ترانزیت از ۳ مرز به ۷ مرز مشترک
پیش از این، امکان ترانزیت کالا میان ایران و عراق از طریق سه مرز مشترک فراهم بود، اما با مصوبه جدید دولت عراق این ظرفیت توسعه یافته و اکنون تمام مرزهای مشترک دو کشور که مجموعاً هفت مرز است برای ترانزیت کالا در نظر گرفته شده است. این اقدام در واقع تمدید و توسعه مصوبهای است که قرار بود در پایان سال ۲۰۲۵ منقضی شود، اما با درخواست مطرحشده از سوی مقامات دو کشور و موافقت نخستوزیر عراق، این رویه ادامه پیدا کرده و گسترش یافته است. ایران با عراق از طریق استانهای آذربایجان غربی (کیله سردشت- تمرچین)، استان ایلام (مرز مهران- زرباطیه عراق)، کردستان (باشماق- سیراند)، کرمانشاه (خسروی - پرویزخان) و خوزستان (چذابه- شلمچه) از طریق گذرگاههای مرزی هممرز است. در همین حال بندرامالقصر و بندر فاو از بنادر مهم کشور عراق هستند. بندرامالقصر بزرگترین بندر عراق در استان بصره در منطقهامالقصر در نزدیکی مرز عراق و کویت است. بندرامالقصر یکی از بهترین بنادر عراق است که بخش مهمی از کرانه خلیجفارس را در مجاورت عراق کنترل میکند. پروژه بندر فاو نیز که در دست اجراست، شامل ساخت ۹۰ اسکله از جمله ۵۰ اسکله برای کانتینر، ۱۲ اسکله برای محمولههای عمده و تعداد دیگری برای اسکلههای نفتی با ظرفیت کل ۲ میلیون کانتینر در سال است.
فرصتی برای شرکتهای حملونقل بینالمللی ایرانی و عراقی
جهانبخش سنجابی شیرازی، دبیرکل اتاق مشترک ایران و عراق، با تأکید بر توسعه بندر فاو و چشمانداز تقویت لجستیک منطقه درباره فعالسازی جریان ترانزیت کالا میان دو کشور از تمام گمرکات عراق، میگوید: انتخاب مسیرهای ترانزیتی در تجارت بینالمللی معمولاً بر اساس سه عامل اصلی قیمت، زمان و ریسک انجام میشود. در صورتی که عراق بتواند در این سه شاخص مزیت رقابتی ایجاد کند، در آینده میتواند به یکی از مسیرهای مهم لجستیکی منطقه تبدیل شود.
او تصریح کرد: فعال شدن این مسیر میتواند فرصتی برای شرکتهای حملونقل بینالمللی ایرانی و عراقی باشد و حتی امکان ترانزیت کالا از بنادر عراق به سمت کشورهای حوزه CIS و آسیای میانه را فراهم کند.
دبیرکل اتاق مشترک ایران و عراق همچنین به توسعه زیرساختهای بندری عراق اشاره کرد و گفت: بندر فاو در حال توسعه است و حدود ۵ میلیارددلار سرمایهگذاری با مشارکت کشورهای مختلف در این پروژه انجام شده است.
به گفته دبیرکل اتاق مشترک ایران و عراق، در صورت بهرهبرداری از فازهای جدید این بندر که پیشبینی میشود تا پایان سال ۲۰۲۶ انجام شود، ظرفیت لجستیکی عراق در حوزه تخلیه و بارگیری کالا افزایش قابل توجهی خواهد یافت.
ارتقای سطح تجارت تا ۲۰ میلیارد دلار
یحیی آلاسحاق، رئیس اتاق مشترک ایران و عراق نیز در ارزیابی مراودات تجاری میان دو کشور و ظرفیتهای افزایش این تجارت، رابطه میان ایران و عراق را استراتژیک دانسته و میگوید: ارزش معاملات تجاری میان ایران و عراق در سال گذشته حدود ۱۲ میلیارد دلار بود؛ با وجود این، توافقنامهای میان دو کشور برای ارتقای سطح تجارت تا ۲۰ میلیارد دلار امضا شده است.
رئیس اتاق مشترک ایران و عراق میافزاید: در طول سالیان گذشته مشکلات قانونی ترانزیتی در این مسیر وجود داشته است، اما اکنون مسئله ترانزیت میان ایران و عراق در این کشور مرتفع شده و قوانین مصوب شده به گمرکات این کشور ابلاغ شدهاند. این مشکل در روزهای گذشته مرتفع شده و انتظار میرود تأثیر جدی بر بهبود روابط تجاری میان دو کشور داشته باشد.
آلاسحاق میگوید: در طول هفتههای گذشته با وجود تنش در منطقه، روابط تجاری ایران و عراق روند کاهشی نداشته است. در همین حال بازسازی در مرزها در جریان است و انتظار میرود تجهیزات لجستیک در این بخش بهبود یابد. در چنین فضایی انتظار میرود مسیرهای انتقال پول میان دو کشور نیز تقویت شود.
وی افزود: عراق در طول سالیان گذشته در مسیر توسعه گام برداشته است. درآمدهای نفتی این کشور افزایش یافته و همزمان سرمایهگذاریهای قابلتوجهی در این کشور جریان دارد. بنابراین این کشور برای حرکت در مسیر توسعه نیازمند مصالح ساختمانی و فولادی ایران است.
بازآرایی عمیق در معماری تجارت ایران
کارشناسان رفع موانع از مسیر تجارت ایران و عراق را به ویژه در شرایط محدودیتهای دریایی ایران، اقدامی مؤثر در افزایش حجم تجارت دو کشور میدانند و پیشبینی میکنند تجارت دو کشور با جهش قابلملاحظهای همراه شود. بدون شک آنچه امروز در تنگه هرمز در جریان است، بهتدریج در حال تبدیل شدن به نقطه آغاز بازآرایی عمیق در معماری تجارت ایران و تجارت جهانی و توازن قدرت اقتصادی است.
