جوان آنلاین: لرستان با تکیه بر ظرفیتهای اقلیمی، نقشی کلیدی در تولید محصولات کشاورزی و تأمین امنیت غذایی ایران ایفا میکند. این استان، اگرچه امسال بارشهای نسبتاً خوبی را تجربه کرده، اما پشت این ظاهر امیدوارکننده، بحران آرام و عمیقی جریان دارد. بحرانی که نامش فقط کمآبی نیست، بلکه ناهماهنگی میان منابع آب و شیوه مصرف آن است. کارشناسان میگویند بارندگیهای مقطعی نمیتواند جبران سالها برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی و الگوهای نادرست کشت را بکند. چاهها هر سال عمیقتر میشوند و رودخانهها کمجانتر از گذشته به مسیر خود ادامه میدهند. الگوی کشت فعلی دیگر پاسخگوی شرایط کنونی نیست و اصلاح آن باید به یک برنامه عملی، منسجم و مستمر در سطح استان تبدیل شود. شرایط حساس منابع آبی و ضرورت مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی، نشان میدهد اصلاح الگوی کشت، ضرورت امروز کشاورزی استان است و بدون اجرای آن، پایداری تولید و حفظ منابع پایه با چالش جدی مواجه خواهد شد.
صدای موتورپمپها از حاشیه مزارع به گوش میرسد؛ صدایی که سالها برای کشاورزان لرستانی نشانه سرزندگی و رونق بود، اما حالا برای کارشناسان، به زنگ هشداری تبدیل شده خبر از کاهشِ تدریجی نبضِ حیات در زمین میدهد. آب، آرامآرام عقب مینشیند و سفرههای زیرزمینی، هر سال تشنهتر از سال قبل بیدار میشوند. در روستاهای پاییندست، کشاورزان چشم به کانالهایی دوختهاند که دیگر مثل گذشته پرآب نیستند. برخی هنوز بر همان سنتهای قدیمی اصرار دارند؛ همان کشتهای پرمصرف، همان توسعه بیمحابای اراضی و همان تصور همیشگی که امسال هم میگذرد. اما واقعیت اقلیم، دیگر با امید و عادت کنار نمیآید.
سرسبزی، واقعیتی که پنهان میماند
لرستان هنوز در ذهن بسیاری، استانی پرآب و سرسبز است. همین تصویر تاریخی باعث شده حساسیت نسبت به بحران آب، دیرتر از بسیاری مناطق دیگر کشور شکل بگیرد. اما حالا مدیران حوزه آب و کشاورزی صریحتر از همیشه از لزوم تغییر صحبت میکنند؛ تغییری که اگر امروز آغاز نشود، فردا شاید دیگر فرصتی برای آن باقی نماند. مسئله فقط کاهش حجم آب نیست؛ موضوع، آینده امنیت غذایی، معیشت روستایی و حتی مهاجرتهای خاموشی است که از دل زمینهای خشکشده آغاز میشود. وقتی کشاورزی نتواند هزینههایش را تأمین کند، روستا آرامآرام خالی میشود و بحران، از مزرعه فراتر میرود.
نامدار صیادی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی لرستان، درباره این وضعیت میگوید: «شرایط فعلی منابع آبی استان دیگر با شیوههای سنتی و الگوهای قدیمی کشاورزی همخوانی ندارد. تغییرات اقلیمی، افت بارندگی مؤثر، کاهش منابع زیرزمینی و برداشتهای بیرویه، فشار سنگینی بر منابع آب استان وارد کرده است؛ شرایطی که ادامه کشاورزی به سبک گذشته را غیرممکن میکند و اصلاح الگوی کشت را از یک پیشنهاد اختیاری، به ضرورتی فوری برای حفظ تولید و منابع پایه تبدیل کرده است.»
اقلیم، تصمیمگیرنده جدید!
دیگر نمیتوان در استانی که منابع آبی آن تحت فشار قرار دارد، بدون توجه به ظرفیت واقعی آب، محصولات آببر کاشت و انتظار داشت که هم کشاورزی پایدار بماند و هم منابع طبیعی حفظ شود. بحث بر سر حذف کشاورزی نیست؛ بلکه سخن از نجات آن است. حالا «الگوی کشت» فقط یک اصطلاح اداری نیست؛ نسخهای برای بقاست.
در همین راستا، نشانههای سختگیری در اجرای الگوی کشت به شهرستانها نیز رسیده است. مدیر جهاد کشاورزی شهرستان ازنا، با اشاره به ممنوعیت برخی کشتهای آببر میگوید: «کارشناسان جهاد کشاورزی بهصورت میدانی در روستاها حضور یافتهاند تا کشاورزان را نسبت به پیامدهای فاجعهبار ادامه کشت محصولات آببر آگاه کنند. همزمان آموزشهای چهرهبهچهره، تماسهای تلفنی و پیامکهای ترویجی نیز برای ترغیب کشاورزان به رعایت الگوی کشت در حال انجام است تا متوجه شوند که در روزگار فعلی، این آب باقیمانده در زمین است که درباره آینده مزرعه تصمیم میگیرد.»
عدالت در توزیع و مدیریت علمی منابع
علیرضا کاکاوند، مدیرعامل شرکت آب منطقهای لرستان، با اشاره به اینکه نباید فریب بارشهای مقطعی را خورد، تأکید میکند: «اگرچه میزان بارشها نسبت به سال گذشته افزایش یافته، اما این موضوع به معنای پایان بحران آب نیست. با توجه به کاهش بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت در برخی حوضههای آبریز استان، مدیریت مصرف آب همچنان یک ضرورت جدی است و کشاورزان باید با رعایت دقیق الگوی کشت و کنترل برداشتها، از فشار بیشتر بر منابع آبی جلوگیری کنند تا اطلاعات شفاف از ذخایر آب، مشارکت همگانی در حفاظت از منابع را افزایش دهد.»
در همین حال، مهدی مجیدی، معاون عمرانی استانداری لرستان، بر مسئله عدالت در توزیع تأکید دارد و معتقد است که نگاه مدیریت استان باید فراتر از تقسیمات شهرستانی باشد و همه کشاورزان، چه در بالادست و چه پاییندست، سهم عادلانهای از منابع آب داشته باشند. بخشی از بحران فعلی ناشی از برداشتهای بیضابطه و زیادهخواهیهایی است که باعث میشود آب پیش از رسیدن به اراضی پاییندست مصرف شود و اگر میان امنیت غذایی و امنیت منابع آب تعادل برقرار نشود، استان در آینده با بحرانهای جدیتری مواجه خواهد شد.
مسیرِ گذار، به سوی کشاورزی اقتصادی
اصلاح الگوی کشت، فقط جابهجایی چند محصول در تقویم زراعی نیست؛ تغییری در نگاه به آب، زمین و آینده است. سازمان جهاد کشاورزی لرستان برای این هدف، اقداماتی عملی را آغاز کرده است.
تغییر تاریخ کاشت محصولات، اجرای طرحهای پایلوت کشت نخود برای استفاده از آب سبز باران، توزیع نوار تیپ و سامانههای نوین آبیاری از جمله این مسیرهاست. هدف کاهش مصرف آب، افزایش سودآوری کشاورزان و حفظ پایداری خاک و آب در کنار تأمین امنیت غذایی استان است.
ندا محمدیپور، مدیر زراعت سازمان جهاد کشاورزی لرستان با تأکید بر ضوابط فنی معتقد است: «با شروع کشت محصولات بهاره آببر، رعایت اصول فنی آبیاری اهمیت دوچندان پیدا کرده است. استفاده از سامانههای نوین، پایبندی به نوبتبندی آب و جلوگیری از توسعه سطح زیر کشت محصولات پرمصرف، از الزامات عبور از تابستان پیشروست و توزیع نهادهها نیز دقیقاً بر اساس الگوی کشت مصوب انجام میشود تا از توسعه غیرمجاز کشتهای آببر جلوگیری شود.»
چالش آب در لرستان، دیگر مشکلی مربوط به آینده نیست. همین حالا در عمق چاههایی که هر سال پایینتر میروند و در رودخانههایی که آرامتر از گذشته جریان دارند، خودش را نشان میدهد. اکنون لرستان باید میان دو مسیر ادامه کشاورزی پرمصرف و فرساینده، و حرکت به سمت زراعتی پایدار که با واقعیت منابع آبی سازگار باشد، یکی را انتخاب کند. این مسیر نیازمند همافزایی، آموزش، حمایت و تصمیمگیریهای دقیق و آیندهنگرانه است تا کشاورزی این سرزمین، نه بهعنوان یک عامل تخریب، بلکه به عنوان ستون پایدار معیشت و امنیت غذایی باقی بماند.
رضا سپهوند، نماینده مردم خرمآباد و چگنی در مجلس نیز ضمن حمایت از برنامههای در حال اجرا، هشدار میدهد: «کشاورزان باید متناسب با ظرفیت واقعی منابع آب اقدام به کشت کنند و از توسعه محصولات آبدوست پرهیز شود. باید با قاطعیت از برداشتهای غیرمجاز و موتورپمپهای فاقد مجوز جلوگیری کرد، چراکه ادامه وضعیت فعلی میتواند باغات و زمینهای کشاورزی پاییندست را با خطر جدی مواجه کند.»
