جوان آنلاین: نسرین پرویزی در گفتوگو با «جوان» میگوید: همه رسانهها باید همت و همکاری کنند تا زبان و ادبیات درست فارسی در جامعه ترویج شود. واژههای ساختهشده ازسوی فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز باید بهطور مکرر در رسانههای نوشتاری، دیداری و شنیداری به کار روند تا نسلهای بعد به واژههای فارسی خو بگیرند. مشروح گفتوگو را در ادامه میخوانید.
با توجه به تغییرات سریع در دنیای فناوری و ارتباطات، فرهنگستان زبان و ادب فارسی چگونه به انتخاب واژههای مناسب برای تکنولوژیهای جدید و پدیدههای نوین دقت میکند؟
فرهنگستان تلاش میکند که با رصد کردن فضای مجازی در حوزههای مختلف به واژههای جدید در حوزههای گوناگون دست یابد و پیش از رایج شدن برای آنها معادلگزینی کند. در حوزههای گوناگون نیز از طریق استادان و اهل فن و نیز برای مقالات و انتشارات جدید سعی میکند این واژهها را بیابد. بدیهی است که حوزههای این علم و فناوری بسیار گسترده است و انتظار نمیرود که فرهنگستان بتواند با تعداد اندکی پژوهشگر و امکانات محدود به همه واژههای این حوزهها دسترسی پیدا کند.
آیا برای وارد کردن واژههای جدید به زبان فارسی، نظرات کارشناسان مختلف از جمله زبانشناسان، نویسندگان و حتی مردم عادی مورد توجه قرار میگیرد؟
بستگی به نوع واژه دارد. واژههای علمی با حضور و همکاری مستقیم متخصصان این رشتهها بررسی و معادلگزینی میشود. هر کارگروه واژهگزینی علمی در فرهنگستان از همکاری پنج تا هفت استاد همان رشته بهره میگیرد و یک یا دو عضو واژهگزینی نیز در آن حضور دارند که آگاهی و اشراف به مسائل زبانی و قواعد واژهسازی دارند و استادان را در این زمینهها یاری میدهند. در شورای فرهنگستان نیز متخصصان برخی رشتهها و نیز زبانشناسان و ادیبان هستند. مردم نیز میتوانند پس از تصویب هر دسته واژه که در فرهنگ مصوبات در پایان هر سال تدوین میشود، تا سه سال درباره آنها اظهارنظر نمایند.
در مواجهه با موج گسترش زبانهای خارجی، به ویژه انگلیسی، چطور میتوانیم واژههای فارسی را در گفتوگوهای روزمره مردم پررنگتر کنیم؟
این مسئله بحث فرهنگی است و نباید انتظار داشت که فرهنگستان به تنهایی از عهده این کار برآید. مسئله فرهنگسازی و تقویت هویت ملی مطرح است که لازم است نهادهایی مانند صداوسیما و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سایر نهادهای فرهنگی و ملی به آنها اهتمام بورزند. صداوسیما شاید قویترین ابزاری باشد که بتوان از طریق آن مردم را با هویت ملیشان آشنا کرد، به نحوی که به پیشینه ملی خود افتخار کنند و زبانشان را که از ارکان هویت ملی است، قدر بدانند.
در سالهای اخیر، چه اقداماتی برای تدوین فرهنگهای تخصصی به زبان فارسی انجام شده و چقدر این فرهنگها در دسترس عموم قرار دارند؟
فرهنگستان فرهنگها و دانشنامههای متعددی به چاپ رسانده است. از آن جمله: فرهنگ جامع زبان فارسی سه جلد منتشر شده که به صورت برخط نیز در دسترس است و جلد چهارم در دست تدوین است. دانشنامه زبان و ادب فارسی (در دو قطع متفاوت، در ششجلد و ۱۲ جلد + ۲ جلد ذیل)، دانشنامه شبهقاره (در شش جلد)، فرهنگهای واژههای مصوب (۲۰ جلد منتشرشده و دوجلد در دست تدوین است)، فرهنگ هزارواژهها که فرهنگهای تخصصی واژههای مصوب فرهنگستان است (۳۷ جلد منتشر شده و دوجلد در دست تدوین است)، واژهنامه دوزبانه همه مصوبات فرهنگستان شامل حدود ۷۰ هزار واژه در دو جلد (جلد فارسی به انگلیسی منتشر شده و جلد انگلیسی به فارسی در دست ویرایش نهایی است). این فرهنگها در کتابفروشی فرهنگستان و سایر کتابفروشیها عرضه شده و در اختیار عموم است.
فرهنگستان زبان فارسی تا چه اندازه به ترجمههای صحیح و دقیق از متون خارجی اهمیت میدهد و آیا در این راستا چالشهای خاصی وجود دارد؟
گروههای علمی فرهنگستان اساساً کار ترجمه انجام نمیدهند و هر یک پژوهشهای زبانی خاص خود دارند. در حوزه استاندارد ملی و بینالمللی، فرهنگستان با سازمان استاندارد ایران همکاری دارد و مسئولیت کارگروه فنی ۳۷ را بر عهده دارد که در حوزه اصطلاحشناسی و مرتبط با کار واژهگزینی است. در این کارگروه، استانداردهای متعدد به زبان فارسی برگردانده میشود و سعی میشود به زبان فارسی فصیح باشد. تعریفنگاری برای واژههای حوزههای مختلف که یکی از کارهای اصلی و اساسی و مهم در کارگروههای تخصصی واژهگزینی است، بسیار حائز اهمیت است و لازم است منطبق با تعریفنگاری استاندارد باشد. همچنین، تعریفنگاری در کار فرهنگنویسی بسیار اهمیت دارد. در ترجمه اساساً مشکلات و مباحث متعددی مطرح است که در حوزههای مختلف با آنها سروکار داریم، از آن جمله برگردان واژهها یا عبارتهای استعاری.
نقش رسانهها، به ویژه تلویزیون و شبکههای اجتماعی، در ترویج واژههای فارسی جدید و حفظ زبان فارسی را چگونه ارزیابی میکنید؟
همانطور که پیش از این گفته شد، صداوسیما نقش بسیار مؤثری در ترویج واژهها در جامعه دارد. برای مثال، تا زمانی که پیامک را صداوسیما بهجد به کار نبرد، این لفظ رایج نشد. یارانه را که دولت به کار برد، سوبسید از یادها زدوده شد. چنانچه صداوسیما واژهها را به کار برد و برنامههای مناسبی در جهت نشان دادن اهمیت زبان فارسی و پیشینه غنی آن تهیه نماید، مسلماً مردم تشویق میشوند آن را به کار گیرند.
چطور میتوانیم از واژههای ساختهشده ازسوی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در زندگی روزمره استفاده بیشتری کنیم تا این واژهها بیشتر جا بیفتند؟
همه رسانهها باید همت و همکاری کنند تا زبان و ادبیات درست فارسی در جامعه ترویج شود. واژههای ساختهشده توسط فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز باید بهطور مکرر در رسانههای نوشتاری، دیداری و شنیداری به کار روند. در کتابهای درسی درج شوند و مسئولان آنها را به کار بگیرند تا در جامعه رواج یابد. مسلماً نسل حاضر که با واژههای بیگانه آشنا هستند، سختتر عادت میکنند، اما نسل بعد که به واژههای فارسی خو میگیرد، آنها را به کار خواهد گرفت، بیآنکه به لفظ بیگانه فکر کند. همانطور که در حال حاضر گلبرگ و کاسبرگ و پرچم و مادگی و دادگستری و خوانده و خواهان و زیستشناسی و هواپیما و بسیاری واژههای دیگر را به کار میبرند، بیآنکه بدانند زمانی تمامی این مفاهیم با واژههای بیگانه فرانسوی یا انگلیسی یا عربی بیان میشد.
