جوان آنلاین: غروب آرامآرام بر شهر مینشیند. صدای طبلها از کوچههای قدیمی و خیابانهای مدرن به گوش میرسد. پیرمردی دست نوهاش را گرفته و به سمت هیئت میرود. مادری در آشپزخانه مشغول آماده کردن نذری است. نوجوانی که بیشتر روزهای سال درگیر دنیای مجازی و دغدغههای نسل خود است، این شبها همراه دوستانش پرچمهای سیاه را بر سردر محله نصب میکند. محرم از راه رسیده است؛ ماهی که تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه روایتی زنده از هویت ایرانی است؛ روایتی که قرنهاست در خانهها، کوچهها و قلب مردم جریان دارد و هر سال دوباره متولد میشود.
در روزگاری که بسیاری از جوامع با بحران هویت، فروپاشی پیوندهای اجتماعی و گسترش فردگرایی مواجهاند، محرم و فرهنگ عاشورا همچنان یکی از مهمترین حلقههای اتصال جامعه ایرانی به شمار میروند. عاشورا تنها یادآور یک حادثه تاریخی نیست، بلکه گنجینهای از مفاهیم انسانی و اجتماعی است که توانسته از مرز زمان عبور کند و برای هر نسل پیامی تازه داشته باشد. شاید راز ماندگاری این فرهنگ نیز در همین ویژگی نهفته باشد؛ اینکه هر دوره میتواند دغدغههای خود را در آیینه کربلا بازخوانی کند. فرهنگ عاشورا در ایران بیش از هر چیز با نهاد خانواده گره خورده است. پیش از آنکه کودکی در مدرسه یا مسجد با نام امام حسین (ع) آشنا شود، این خانواده است که نخستین روایتها را برای او نقل میکند. بسیاری از ایرانیان نخستین خاطرههای مذهبی خود را نه از کتابها، بلکه از فضای خانه، روضههای خانگی، نذرهای محرم و همراهی با پدر و مادر در مراسم عزاداری به یاد دارند. به همین دلیل محرم را میتوان یکی از مهمترین بسترهای انتقال ارزشهای فرهنگی و دینی میان نسلها دانست.
در جامعه امروز که شکاف نسلی به یکی از دغدغههای مهم تبدیل شده، محرم همچنان فرصتی برای گفتوگوی نسلها فراهم میکند. در بسیاری از خانهها، پدربزرگها و مادربزرگها روایتهای عاشورا را برای فرزندان و نوههای خود بازگو میکنند و همین انتقال تجربه و خاطره رشتهای از پیوستگی فرهنگی میان گذشته و آینده ایجاد میکند. این ویژگی در شرایطی که بسیاری از سنتهای اجتماعی رو به فراموشی رفتهاند، اهمیتی دوچندان پیدا میکند. از سوی دیگر، فرهنگ حسینی در ایران محدود به طبقه یا قشر خاصی نیست. یکی از برجستهترین ویژگیهای محرم، حضور همزمان اقشار مختلف اجتماعی در کنار یکدیگر است. در هیئتها و مراسم عزاداری، تفاوتهای اقتصادی، شغلی و اجتماعی تا حد زیادی رنگ میبازد و نوعی همبستگی جمعی شکل میگیرد. این همبستگی تنها یک احساس گذرا نیست، بلکه در عمل نیز خود را نشان میدهد از مشارکت در برگزاری مراسم گرفته تا فعالیتهای خیریه و کمک به نیازمندان.
همین ظرفیت موجب شده است عاشورا در طول زمان به یکی از مهمترین منابع تولید سرمایه اجتماعی در ایران تبدیل شود. سرمایه اجتماعی مفهومی است که به اعتماد، همکاری و مشارکت میان اعضای جامعه اشاره دارد. هر اندازه این سرمایه افزایش یابد، توان جامعه برای مواجهه با بحرانها نیز بیشتر خواهد شد. تجربههای مختلف نشان داده است شبکههای مردمی شکلگرفته در بستر هیئتها و مراسم مذهبی، در حوادث طبیعی، بحرانهای اقتصادی و شرایط دشوار اجتماعی نیز نقش مؤثری در بسیج ظرفیتهای مردمی ایفا کردهاند. در این میان، نسل جوان جایگاه ویژهای دارد. برخلاف برخی تصورات، مسئله اصلی جوانان امروز فاصله گرفتن از مفاهیم عاشورا نیست، بلکه تغییر شیوه مواجهه آنان با این مفاهیم است. جوان امروز بیش از هر زمان دیگری به دنبال فهم، تحلیل و کشف چراییهاست. او با شعارهای تکراری ارتباط چندانی برقرار نمیکند، اما نسبت به مفاهیمی مانند عدالت، آزادی، کرامت انسانی و مسئولیت اجتماعی حساس است. درست در همین نقطه است که پیام عاشورا میتواند با نسل جدید پیوندی عمیق برقرار کند.
وقتی جوان امروز از ایستادگی امام حسین (ع) در برابر ظلم سخن میشنود، تنها یک روایت تاریخی را نمیبیند، بلکه با الگویی مواجه میشود که میتواند در زندگی فردی و اجتماعی او نیز معنا پیدا کند. عاشورا به او یادآوری میکند که انسان میتواند در سختترین شرایط نیز بر اصول اخلاقی خود پایبند بماند و در برابر بیعدالتی سکوت نکند. این پیام محدود به قرن نخست هجری نیست، بلکه همچنان برای جامعه معاصر نیز کاربرد دارد. در این میان، یکی از مهمترین ابعاد عاشورا که میتواند برای جامعه امروز الهامبخش باشد، فرهنگ مقاومت است. مقاومت در منطق حسینی صرفاً یک واکنش سیاسی یا یک رفتار مقطعی نیست، بلکه یک منش انسانی و اجتماعی است که بر حفظ کرامت، ایستادگی بر اصول و احساس مسئولیت در برابر سرنوشت جامعه استوار شده است. عاشورا به انسان میآموزد که حتی در شرایطی که موازنه قدرت به سود جبهه ظلم است، میتوان از حقیقت عقبنشینی نکرد و ارزشهای اخلاقی را قربانی مصلحتهای زودگذر نساخت. شاید به همین دلیل باشد که نهضت امام حسین (ع) پس از قرنها همچنان الهامبخش ملتها و جنبشهای آزادیخواه است. در جامعه امروز ایران نیز فرهنگ مقاومت میتواند از سطح شعار فراتر رود و به الگویی برای مواجهه با مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تبدیل شود؛ الگویی که بر امید، خودباوری، مشارکت اجتماعی و پرهیز از انفعال تأکید دارد و به شهروندان یادآوری میکند اصلاح جامعه از احساس مسئولیت و ایستادگی در برابر ناهنجاریها آغاز میشود، نه از تماشای منفعلانه آنها.
البته برای آنکه این ارتباط حفظ شود، باید از یکی از مهمترین آسیبهای فرهنگ عاشورا فاصله گرفت؛ آسیبی به نام خرافهگرایی. نهضت امام حسین (ع) بر پایه آگاهی، بصیرت و انتخاب آگاهانه شکل گرفت. بنابراین هرگونه روایت غیرمستند یا رفتار خرافی که چهرهای غیرواقعی از این حماسه ارائه دهد، در حقیقت به اصالت فرهنگ عاشورا آسیب میزند. جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به روایتهای مستند، عقلانی و مبتنی بر شناخت تاریخی نیاز دارد. اگر قرار است عاشورا برای نسلهای آینده نیز الهامبخش باقی بماند، باید میان شور و شعور توازن برقرار شود. شور حسینی موتور محرک احساسات دینی است، اما شعور حسینی مسیر درست این احساسات را مشخص میکند. هرگاه یکی از این دو عنصر بر دیگری غلبه کند، امکان انحراف از پیام اصلی عاشورا افزایش مییابد.
فراتر از همه اینها، عاشورا حامل یکی از ماندگارترین مفاهیم انسانی یعنی مقاومت است. مقاومتی که نه بر پایه تعصب، بلکه بر محور کرامت انسان تعریف میشود. در منطق عاشورا، مقاومت به معنای ایستادگی در برابر ظلم، فساد، تبعیض و تحقیر انسان است. به همین دلیل است که پیام کربلا در طول تاریخ الهامبخش بسیاری از جنبشهای آزادیخواهانه و عدالتطلبانه بوده است. امروز نیز جامعه ایرانی در مواجهه با انواع چالشهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی به چنین فرهنگی نیاز دارد. فرهنگ مقاومت برخاسته از عاشورا به جامعه میآموزد که مشکلات را انکار نکند، اما در برابر آنها نیز تسلیم نشود. این فرهنگ بر مسئولیتپذیری، امید و تلاش برای اصلاح امور تأکید میکند؛ مفاهیمی که برای عبور از پیچیدگیهای جهان معاصر ضروری هستند. شاید یکی از رازهای ماندگاری عاشورا در جامعه ایرانی همین پیوند عمیق آن با حافظه عاطفی مردم باشد. برای بسیاری از ایرانیان، محرم پیش از آنکه یک واقعه تاریخی یا یک مناسبت مذهبی باشد، بخشی از خاطرات شیرین و فراموشنشدنی کودکی است؛ خاطراتی که با نخستین شبهای محرم جان میگیرند و از لابهلای سالهای دور سر بر میآورند. هنوز هم با شنیدن نوای طبل و سنج، تصویر کوچههای سیاهپوش، پرچمهای برافراشته بر سردر خانهها، صفهای نذری و هیئتهای محلی در ذهن زنده میشود. بسیاری از ما محرم را با دستهای مهربان مادربزرگهایی به یاد میآوریم که اشکریزان پای روضه مینشستند، با پدرانی که دست کودکان خود را میگرفتند و به مجالس عزاداری میبردند و با شور کودکانهای که در میان جمعیت عزاداران تجربه میشد. آن روزها شاید از فلسفه عمیق عاشورا آگاهی چندانی وجود نداشت، اما محبت حسین (ع) در جانها جاری بود و بیآنکه کسی درسش را بدهد، نسل به نسل منتقل میشد. امروز نیز در میان همه تغییرات اجتماعی و تحولات سبک زندگی، محرم همچنان توانسته این رشته نامرئی میان گذشته و حال را حفظ کند. شاید به همین دلیل است که عاشورا برای ایرانیان تنها روایت یک حماسه تاریخی نیست؛ بخشی از هویت فرهنگی، سرمایه اجتماعی و حافظه مشترک ملتی است که در آیینه کربلا، هم گذشته خود را میبیند و هم راه آینده را جستوجو میکند.
