جوان آنلاین: زمین داغتر شده، نه فقط روی نقشههای اقلیمی، بلکه در خیابانهای شهرهای اروپا، در رودخانههایی که آبشان هر روز کمتر میشود، در مزارعی که تشنگی را تجربه میکنند و در رکوردهایی که یکی پس از دیگری شکسته میشوند. در چنین شرایطی، آغاز رسمی پدیده النینو، بار دیگر نگاهها را به یکی از مهمترین نوسانهای اقلیمی جهان معطوف کرده، پدیدهای که از آبهای استوایی اقیانوس آرام میآید، اما میتواند بر الگوهای آبوهوایی بسیاری از نقاط جهان اثر بگذارد.
دانشمندان هشدار میدهند همزمانی النینو با روند فزاینده گرمایش جهانی، احتمال ثبت دماهای بیسابقه و تشدید رخدادهای حدی جوی را افزایش میدهد. هر چند ایران در محدوده شکلگیری این پدیده قرار ندارد، اما از پیامدهای آن بینصیب نمیماند. از همینرو، شناخت النینو دیگر تنها یک موضوع علمی به حساب نمیآید، بلکه بخشی از تلاش برای درک بهتر آینده اقلیم، مدیریت منابع آب و آمادگی در برابر مخاطراتی است که به هیچ عنوان مرز جغرافیایی نمیشناسند.
آغاز پدیده النینو
هشدارها دیگر در حد یک پیشبینی نیست. سازمانهای معتبر هواشناسی جهان آغاز رسمی پدیده النینو را تأیید کردهاند، پدیدهای که اگر مطابق برآوردهای اقلیمی تشدید شود، میتواند به یک ابر النینو تبدیل شود و رکوردهای بیرحمانه و تازهای از گرمای جهانی به ثبت برساند.
النینو یکی از مهمترین چرخههای طبیعی اقلیم زمین است که در اقیانوس آرام استوایی شکل میگیرد. در شرایط عادی، بادهای تجاری آبهای گرم سطح اقیانوس را از شرق به غرب میرانند و در نزدیکی اندونزی و استرالیا انباشته میکنند، اما با تضعیف این بادها، آبهای گرم به سمت مرکز و شرق اقیانوس آرام حرکت میکنند و گرمای بیشتری را به جو زمین منتقل میکنند، فرآیندی که میانگین دمای سیاره را افزایش میدهد.
شواهد نشان میدهد این چرخه وارد مرحله تازهای شدهاست. سازمان ملی اقیانوسی و جوی امریکا اعلام کرده دمای آبهای بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام بیش از نیم درجه سانتیگراد از میانگین بلندمدت فراتر رفته و با توجه به تداوم این شرایط در ماههای آینده، آغاز رسمی النینو تأیید شده. سازمان هواشناسی ژاپن نیز ارزیابی مشابهی ارائه کردهاست.
«متیو روزنکرانس» از سرویس ملی هواشناسی امریکا، میگوید وزش بادهای غربی غیرعادی در بخش وسیعی از اقیانوس آرام استوایی، نشانهای از تضعیف گسترده بادهای تجاری و فراهم شدن شرایط برای حرکت آبهای گرم به سمت شرق است.
نگرانی اصلی، اما احتمال تشدید این پدیده است. برآوردهای سازمان ملی اقیانوسی و جوی امریکا نشان میدهد احتمال تبدیل النینوی امسال به یک ابر النینو به حدود ۶۳ درصد رسیده، وضعیتی که در آن دمای آبهای استوایی اقیانوس آرام بیش از دو درجه سانتیگراد بالاتر از میانگین بلندمدت قرار میگیرد.
از سوی دیگر همچنین بررسی نزدیک به ۲۰۰ شبیهسازی اقلیمی، تصویری نگرانکننده ترسیم میکند. هیچیک از این مدلها کاهش محسوس دمای آبهای اقیانوس آرام تا پایان سال را پیشبینی نمیکنند و برخی حتی افزایش دما تا حدود ۶/ ۲ درجه و در سناریوهای بدبینانه تا سه درجه سانتیگراد را محتمل میدانند، رقمی که در صورت تحقق، از رکورد ابر النینوی سالهای ۱۹۸۲ تا ۱۹۸۳ نیز فراتر میرود.
دانشمندان هشدار میدهند همزمانی این پدیده با گرمایش ناشی از انتشار گازهای گلخانهای، میتواند سال جاری یا سال آینده را به گرمترین دوره ثبتشده در تاریخ اندازهگیریهای مدرن تبدیل کند. پیامد این وضعیت تنها افزایش دما نخواهد بود، جو گرمتر انرژی و رطوبت بیشتری در خود ذخیره میکند و احتمال وقوع موجهای گرمای شدید، بارشهای سیلآسا، خشکسالیهای طولانی و طوفانهای مخرب را نیز افزایش میدهد.
اما دامنه اثرات النینو به تغییرات جوی ختم نمیشود. خشکسالی و گرمای شدید میتواند تولید محصولاتی راهبردی مانند قهوه، کاکائو و از همه مهمتر برنج را کاهش دهد و فشار تازهای بر بازار جهانی مواد غذایی وارد کند. «وستون اندرسون»، پژوهشگر دانشگاه مریلند، هشدار میدهد کاهش بارشهای موسمی ممکن است تولید برنج را در برخی کشورهای آسیایی کاهش دهد. از آنجا که برنج غذای اصلی میلیاردها نفر در جهان است، افت تولید میتواند کشورهایی مانند هند را به محدود کردن صادرات وادار کند، تصمیمی که در نهایت به افزایش قیمت جهانی این محصول و تشدید ناامنی غذایی در بسیاری از کشورها منجر خواهد شد.
اروپا در محاصره گرمای بیسابقه
همزمان با آغاز رسمی النینو، بخش بزرگی از اروپا یکی از شدیدترین موجهای گرمای سالهای اخیر را تجربه میکند، موجی که در بسیاری از کشورها دمای هوا را از مرز ۴۰ درجه سانتیگراد فراتر برده، رکوردهای تاریخی را جابهجا کرده و زندگی روزمره میلیونها نفر را تحتتأثیر قرار دادهاست. هر چند دانشمندان تأکید میکنند النینو علت مستقیم این گرما نیست، اما همزمانی آن با روند فزاینده گرمایش جهانی، شرایط را برای وقوع چنین رخدادهای حدی مساعدتر کردهاست.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، آلمان، فرانسه، سوئیس، لهستان و مجارستان در بالاترین سطح هشدار گرمایی قرار گرفتهاند. در آلمان پیشبینی شده دمای هوا در برخی مناطق از ۴۰ درجه سانتیگراد عبور کند و رکوردهای ملی به چالش کشیده شود. دانمارک نیز با ثبت دمای ۶/ ۳۶ درجه سانتیگراد، گرمترین روز تاریخ خود را تجربه کرده و در اسلواکی، شهر براتیسلاوا گرمترین شب ثبتشده خود را با حداقل دمای ۳/ ۲۶ درجه سانتیگراد پشت سر گذاشتهاست.
ابعاد این موج گرما، فراتر از ثبت چند رکورد دمایی است. در ایتالیا، افت محسوس سطح آب رود «پو» نگرانیها درباره تشدید خشکسالی، کاهش آب مورد نیاز بخش کشاورزی و آسیب به تولید محصولات راهبردی، از جمله پنیر پارمزان، را افزایش دادهاست. همزمان، پیشروی آب شور در کانالهای آبیاری، فشار مضاعفی بر کشاورزان وارد کرده و مدیریت منابع آب را با چالشهای تازهای روبهرو ساختهاست.
گرمای کمسابقه، زیرساختهای حملونقل اروپا را نیز تحتتأثیر قرار داده. در بریتانیا صدها پرواز در فرودگاههای هیترو و گتویک با تأخیر انجام شد و افزایش تقاضا برای اقامت در هتلهای مجهز به سامانههای سرمایشی گزارش شده. در آلمان نیز دمای بالا به برخی خطوط ریلی و جادهای آسیب رسانده و شرکت راهآهن این کشور برای شماری از مسافران امکان لغو یا تغییر رایگان بلیت را فراهم کردهاست.
فشار ناشی از گرما، نظامهای درمانی را نیز بینصیب نگذاشتهاست. گزارشها از افزایش مراجعات اورژانسی و ثبت صدها مورد مرگ مرتبط با گرما در اسپانیا حکایت دارد. کارشناسان بهویژه نسبت به تداوم گرمای شبانه هشدار میدهند، پدیدهای که فرصت بازیابی دمای طبیعی بدن را کاهش میدهد و خطرات ناشی از گرما را، بهویژه برای سالمندان و بیماران، افزایش میدهد.
اقلیمشناسان معتقدند وقوع چنین موجهای گرمایی بدون تأثیر گرمایش جهانی ناشی از فعالیتهای انسانی بسیار بعید است. به باور آنها، النینو در کنار این روند بلندمدت، میتواند زمینه را برای ثبت دماهای بیسابقه و تشدید رخدادهای حدی فراهم کند. با این حال، تجربه روزهای اخیر اروپا نشان میدهد که حتی کشورهای برخوردار از زیرساختهای پیشرفته نیز هنوز برای مواجهه با گرمای مداوم و شدید آمادگی کامل ندارند.
ایران بیتأثیر نمیماند
همزمان با اعلام آغاز رسمی النینو، این سؤال بار دیگر مطرح شده که آیا این پدیده به ایران هم میرسد؟ از آنجایی که این پدیده در آبهایی استوایی اقیانوس آرام رخ میدهد، پاسخ این سؤال منفی است، اما، چون بر گردش عمومی جو زمین اثر میگذارد، پیامدهای آن میتواند تا هزاران کیلومتر دورتر، از جمله ایران، احساس شود.
البته سهم ایران از این اثرگذاری، به مراتب کمتر از کشورهایی است که در همسایگی اقیانوس آرام قرار دارند. به همین دلیل، کارشناسان میگویند نباید هر موج گرما یا هر تغییر بارش را به النینو نسبت داد. این پدیده تنها یکی از عوامل مؤثر بر رفتار سامانههای جوی است و شدت تأثیر آن به فصل، قدرت النینو و همزمانی آن با سایر الگوهای اقلیمی بستگی دارد.
در حوزه دما نیز النینو میتواند به افزایش نسبی گرمای ایران کمک کند، اما تعیین سهم دقیق آن ممکن نیست. متخصصان هواشناسی میگویند تا زمانی که این دوره به پایان نرسد و دادههای اقلیمی بهطور کامل تحلیل نشود، نمیتوان مشخص کرد چه میزان از گرمای یک سال ناشی از النینو و چه میزان حاصل روند بلندمدت تغییرات اقلیمی بودهاست.
الگوی بارش نیز از این قاعده مستثنا نیست. برخلاف تصور رایج، وقوع النینو الزاماً به معنای بارندگی بیشتر در ایران نیست. اثر این پدیده بر بارش، در فصلها و مناطق مختلف کشور یکسان نیست. برای نمونه، در تابستان ممکن است با تضعیف جریانهای موسمی، بارشهای جنوب شرق کشور کاهش یابد، در حالی که برخی پیشبینیها از افزایش احتمال بارشهای پاییزی یا آغاز زودهنگام آنها حکایت دارد. با این حال، این الگو هم قطعی نیست و تحتتأثیر مجموعهای از عوامل جوی تغییر میکند.
هر چند النینو بهتنهایی آینده آبوهوای جهان را رقم نمیزند، اما هشداری است که نمیتوان از کنار آن به سادگی گذشت. هشداری که از اقیانوس آرام آغاز میشود، در اروپا خود را نشان میدهد و دامنه آن به ایران نیز میرسد. شاید مهمترین پیام آن، ضرورت آمادگی و تصمیمهایی باشد که باید پیش از رسیدن بحران گرفته شوند، نه پس از آن که کار از کار گذشته باشد.
