مادرانِ راوی عاشورا

زنانی که فرهنگ حسینی را از هیئت به خانه می‌برند

جوان آنلاین: صدای روضه که بالا می‌گیرد، کودک سرش را روی شانه مادر می‌گذارد. هنوز معنای بسیاری از واژه‌ها را نمی‌داند؛ نه «کربلا» را می‌شناسد و نه «حماسه» را، اما اشک آرام مادر، دست کشیدن محبت‌آمیز او بر موهایش و زمزمه زیارت عاشورایی که زیر لب تکرار می‌شود، نخستین تصویر‌های ذهنی او از محرم را می‌سازد. برای بسیاری از ما، عاشورا پیش از آنکه یک واقعه تاریخی باشد، یک خاطره خانگی است؛ خاطره‌ای که بوی چای روضه می‌دهد، صدای روضه دارد و با چادر مادری گره خورده که راوی نخستین قصه‌های کربلا بوده است. در فرهنگ ایرانی، خانواده عضو ثابت و وفادار دستگاه حسینی است، اما اگر بخواهیم دقیق‌تر نگاه کنیم، در قلب این پیوند تاریخی، نقش زن و مادر برجسته‌تر از همه دیده می‌شود. مادران، حلقه واسط میان هیئت و خانه‌اند؛ آنها پیام روضه را به زبان زندگی روزمره ترجمه می‌کنند، اشک را به تربیت بدل می‌سازند و شور را با شعور پیوند می‌زنند. این گزارش، روایتی میدانی از زنانی است که فرهنگ عاشورا را نه‌فقط در مجالس عزاداری که در متن خانه جاری کرده‌اند.
 
قصه از آغوش مادر شروع می‌شود؛ زهرا احمدی، مادر دو کودک چهار و ۹ ساله، هر سال دهه اول محرم را با برنامه‌ریزی دقیق آغاز می‌کند. او می‌گوید: «من خودم از کودکی کنار مادرم به هیئت می‌رفتم. هنوز هم یادم است وقتی چراغ‌ها خاموش می‌شد، سرم را روی زانوی مادرم می‌گذاشتم. شاید از روضه چیزی نمی‌فهمیدم، اما حس امنیت و محبت را خوب درک می‌کردم. همان حس باعث شد بعد‌ها خودم دنبال فهمیدن عاشورا بروم.»
او حالا همان تجربه را برای فرزندانش با تغییراتی متناسب با زمانه بازسازی کرده است. برای دختر کوچکش کتاب‌های تصویری درباره کربلا می‌خواند، اما از روایت‌های خشن و سنگین پرهیز می‌کند. «برای بچه چهار ساله لازم نیست از جزئیات تلخ بگوییم. من بیشتر از مهربانی امام حسین (ع)، از دوستی بچه‌های کربلا، از وفاداری و شجاعت ساده حرف می‌زنم. مهم این است که یک پیوند عاطفی شکل بگیرد.» به گفته او، مادر نخستین راوی عاشوراست؛ پیش از سخنران و مداح و حتی پیش از کتاب درسی. اگر این روایت اولیه با محبت، آرامش و صداقت همراه باشد، در ذهن کودک ماندگار می‌شود. 
عاشورا در زندگی روزمره: فاطمه سلیمانی، معلم و مادر یک نوجوان ۱۳ ساله معتقد است، اگر عاشورا فقط به دهه محرم محدود بماند، اثر تربیتی‌اش ناقص می‌شود. او می‌گوید: «من سعی می‌کنم مفاهیم عاشورا را در موقعیت‌های روزمره به کار ببرم. مثلاً وقتی پسرم در مدرسه با بی‌عدالتی روبه‌رو می‌شود، درباره حق‌طلبی صحبت می‌کنیم و اینکه امام‌حسین (ع) چرا در برابر ظلم ایستاد. یا وقتی بحث وفای به عهد پیش می‌آید از حضرت ابوالفضل (ع) مثال می‌زنم.»
او تأکید می‌کند که نوجوان امروز اهل پرسش است و نمی‌توان با جملات کلی او را قانع کرد. «اگر فقط بگوییم باید مثل یاران امام باشید، کافی نیست. باید تحلیل بدهیم، گفت‌و‌گو کنیم و حتی اجازه بدهیم نوجوان نقد و سؤال داشته باشد.»
در خانه سلیمانی، شب‌های محرم فقط به حضور در هیئت ختم نمی‌شود. آنها بعد از بازگشت، درباره سخنرانی و روضه صحبت می‌کنند. «گاهی پسرم برداشت متفاوتی دارد و همین گفت‌و‌گو‌ها باعث می‌شود عاشورا برایش تبدیل به یک مسئله زنده شود، نه یک خاطره تکراری.» فاطمه سلیمانی می‌گوید: «من در انتخاب هیئت خیلی دقت می‌کنم. برایم مهم است سخنران تحلیل تاریخی درست ارائه دهد و مطالب بی‌پشتوانه مطرح نشود. بچه‌ها امروز با یک جست‌وجوی ساده می‌توانند تناقض‌ها را پیدا کنند. اگر ما دقت نکنیم، اعتمادشان آسیب می‌بیند.» 
الگوگیری از زنان کربلا: نقش زن در حماسه عاشورا، فقط در اشک و سوگواری خلاصه نمی‌شود. اگر پیام کربلا تا امروز زنده مانده، بخش مهمی از آن مرهون ایستادگی و روایتگری حضرت زینب (س) و دیگر بانوان کربلاست. همین الگوست که بسیاری از مادران امروز از آن الهام می‌گیرند. 
مریم حیدری، فعال فرهنگی و مادر سه فرزند می‌گوید: «برای دخترم، حضرت زینب (س) فقط یک شخصیت تاریخی نیست؛ نماد شجاعت و آگاهی است. سعی می‌کنم به او نشان بدهم که می‌شود هم عاطفی، هم محکم و هم مسئولیت‌پذیر بود. زنان عاشورا عاطفه خانوادگی و رسالت اجتماعی را یکجا جمع کردند.»
او اضافه می‌کند: «ما اگر بخواهیم دختران قوی و پسران مسئول تربیت کنیم، باید این الگو‌ها را درست معرفی کنیم؛ نه صرفاً در قالب روضه‌های احساسی، بلکه با تبیین شخصیت و تصمیم‌های آنها.»
هیئت، مدرسه غیررسمی تربیت: بسیاری از مادران معتقدند هیئت اگر درست اداره شود، می‌تواند مکمل مدرسه و خانواده باشد. نرگس موسوی که سال‌هاست در یک هیئت محلی فعالیت می‌کند، می‌گوید: «ما در هیئت سعی کرده‌ایم فضای خانواده‌محور ایجاد کنیم. برای نوجوانان کارگروه گفت‌و‌گو داریم، برای کودکان برنامه جداگانه و برای مادران نشست‌های تربیتی.» به گفته او، نوجوانی که در هیئت مسئولیتی می‌پذیرد، از نظم‌دهی تا کمک در توزیع نذری، عملاً درس مسئولیت‌پذیری و کار جمعی را می‌آموزد. «این تجربه‌ها، اگر با آموزش معرفتی همراه باشد، شخصیت‌ساز است.»
 از اشک تا مسئولیت اجتماعی: برای برخی خانواده‌ها، محرم فقط موسم سوگواری نیست؛ فرصتی برای تمرین همدلی و خدمت است. خانواده کریمی هر سال بخشی از هزینه نذری را به تهیه بسته‌های معیشتی اختصاص می‌دهند و فرزندانشان را هم در این کار مشارکت می‌دهند. 
مادر خانواده می‌گوید: «می‌خواهیم بچه‌ها بفهمند عاشورا فقط گریه نیست، یعنی کنار مظلوم ایستادن. وقتی خودشان در توزیع بسته‌ها کمک می‌کنند، مفهوم ایثار را عینی می‌بینند.»
این پیوند میان سوگواری و مسئولیت اجتماعی، همان نقطه‌ای است که فرهنگ عاشورا را از یک آیین صرف، به یک سبک زندگی تبدیل می‌کند. 
خانواده ایرانی؛ وفادار به دستگاه حسین (ع): اگر به حافظه جمعی ایرانیان نگاه کنیم، بسیاری از خاطرات مشترک نسل‌ها با محرم گره خورده است؛ از نذر‌های ساده خانگی تا هیئت‌های پرشور محلی. این تداوم تاریخی، بی‌تردید بدون نقش‌آفرینی زنان ممکن نبود. مادران، با صبوری و خلاقیت، فرهنگ حسینی را در متن خانه نگه داشته‌اند؛ از قصه‌های شبانه گرفته تا سفره‌های نذری و از اشک‌های آرام تا گفت‌و‌گو‌های عمیق با نوجوانان. 
امروز نیز در میان هیاهوی زندگی مدرن، همین زنانند که می‌توانند عاشورا را از سطح مراسم به عمق رفتار روزمره ببرند؛ با تربیت فرزندانی که هم اهل محبتند، هم اهل فهم و هم اهل اقدام. شاید کودک چهار ساله‌ای که امشب در مجلس روضه سر بر شانه مادر گذاشته، هنوز نداند «حماسه» یعنی چه، اما اگر روایت مادر درست و متعادل باشد، سال‌ها بعد، وقتی در موقعیتی دشوار میان حق و باطل انتخاب کند، همان تصویر‌های نخستین، همان اشک‌های آرام و همان قصه‌های مهربان در ذهنش زنده خواهد شد. آنگاه عاشورا دیگر یک خاطره دور نخواهد بود؛ بخشی از هویت او خواهد شد و این، هنر مادران راوی عاشوراست که اشک را به آگاهی و محبت را به مسئولیت مبدل سازند.