خانواده اولین و مهمترین نهادی است که جامعهپذیری افراد و انتقال ارزشها از طریق آن اتفاق میافتد. انتقال ارزشها در خانواده نه از طریق بخشنامه و دستورالعملهای صرف، بلکه از طریق یادگیری مشاهدهای و پیوند عاطفی عمیقی است که بین پدر، مادر و فرزندان وجود دارد.
زمانی که کودک احترام به دیگران، شرکت در مناسک دینی، کمک به همنوعان و سایر ارزشهای دینی و اخلاقی را در خانواده میبیند و در آنها نقشآفرینی میکند، این ارزشها بهتدریج در وجود او درونی میشود.
خانواده ایرانی به دلیل اصالت دینی، تاریخی، فرهنگی و تمدنی خود، اولین مدرسهای است که حامل این ارزشهاست. این خانواده به دلیل عمقی که در مفاهیم دینی دارد، در واقع بر پایه مفهوم «ولایت» به معنای پیوند و همبستگی اعضای یک گروه با یکدیگر شکل گرفته است. از اینرو، اولین مدرسهای است که در آن انسانها با حقیقت ولایت آشنا میشوند و درک میکنند که این حقیقت، نوعی ارتباط میان تکتک اعضای گروه است که ذیل ولایت الهی معنا پیدا میکند.
بهتدریج فرد میتواند این مفهوم ولایت را توسعه دهد و متوجه میشود که تمام امت اسلامی همچون یک خانواده است؛ خانوادهای که پدر آن را حضرت رسول اکرم (ص) و پس از ایشان ائمه اطهار (ع) برعهده دارند و هر فرد از اعضای جامعه اسلامی، عضوی از این خانواده بزرگ به شمار میرود.
در این نگاه، هر فرد در برابر سایر اعضای این خانواده و نیز در برابر دشمنان آن مسئول است و باید در مسیر حفظ و تقویت این همبستگی نقشآفرینی کند. همبستگی افراد با امت اسلامی ذیل مفهوم ولایتی شکل میگیرد که فرد از ابتدا در خانواده با آن رشد کرده و آن را جزئی از هویت وجودی خود میداند.
این ولایت، هم ولایتی طولی است که ذیل ولایت الهی معنا میشود و هم ولایتی جمعی است که در آن فرد باید نسبت به همه اعضای این خانواده بزرگ احساس مسئولیت داشته باشد. بر این اساس، انسانها در جامعه اسلامی همچون خواهر و برادرانی هستند که باید به رشد یکدیگر و رشد کل جامعه کمک کنند.
خانواده با تعمیق این مفاهیم و درونیسازی آنها در وجود افراد، نقش مهمی در همبستگی ملی و تقویت وحدت اجتماعی در بزنگاهها و شرایط بحرانی ایفا میکند.
در ارتباط با رابطه خانواده و امنیت اجتماعی نیز میتوان گفت که مهمترین عامل امنیت اجتماعی، خودکنترلی افراد و احساس مسئولیت آنها نسبت به یکدیگر است. این احساس مسئولیت جمعی و خودکنترلی، قطعاً از نوع تربیت و پرورشی ناشی میشود که افراد در خانواده تجربه کردهاند. علاوه بر این، وجود یک خانواده قوی، پرمهر و عاطفی از اصلیترین ابزارهای نظارت اجتماعی غیررسمی است؛ بهگونهای که آغوش محبت خانواده و پیوندهای عاطفی عمیق میان اعضا، مانع ورود افراد به فضاهایی میشود که میتواند مخل امنیت اجتماعی باشد. حتی این پیوندها، حس مسئولیت فرد نسبت به امت اسلامی واحد را تقویت میکند و به گسترش امنیت اجتماعی در جامعه میانجامد.
نکته دیگر این است که در ادبیات دینی، یکی از مهمترین ویژگیهای فرد رشدیافته، ایمان اوست. ایمان از ریشه «أمن» گرفته شده است؛ به این معنا که فرد مؤمن نهتنها خود احساس اضطراب و ناامنی ندارد، بلکه حضور او نیز برای دیگران آرامش و امنیت ایجاد میکند.
در این میان، خانواده یکی از مهمترین نهادهایی است که نقش اساسی در انتقال ارزشهای دینی و تقویت ایمان در افراد جامعه دارد.
