جوان آنلاین: بارشهای قابل توجه فروردینماه ۱۴۰۵ بار دیگر امید را به پیکره نیمهجان دریاچه ارومیه بازگردانده است؛ پهنه آبی که سالها با خشکسالی و برداشتهای بیرویه دستوپنجه نرم میکرد، حالا با افزایش سطح آب و بالا آمدن تراز، نشانههایی از احیا را بروز داده و حضور مردم در کنار این پهنه آبی حال ایران را خوب کرده است. با این اوصاف، کارشناسان تأکید میکنند این بهبود نسبی تنها آغاز راه است و اکنون نوبت مسئولان است که با اجرای جدی طرحهای احیای دریاچه، تأمین حقابه، انتقال آب از سدها و جلوگیری از برداشتهای بیرویه از چاههای اطراف، از بازگشت دوباره این دریاچه به مسیر بحران جلوگیری کنند.
دریاچه ارومیه که در سالهای گذشته به یکی از مهمترین بحرانهای زیستمحیطی کشور تبدیل شده بود، این روزها با بارشهای مناسب زمستان ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵، نشانههایی از بهبود را تجربه میکند. تصاویر ماهوارهای و آمارهای رسمی نشان میدهد، سطح آب این دریاچه در مقایسه با سالهای گذشته افزایش یافته و بخشی از پهنههای نمکی که در تابستان گذشته خشک شده بودند، دوباره زیر آب رفتهاند.
دادههای منتشر شده ازسوی نهادهای مسئول حاکی از آن است که حجم آب دریاچه ارومیه در مقایسه با چهارسال گذشته در همین فصل به بیشترین میزان خود رسیده است. این تغییر وضعیت اگرچه هنوز فاصله زیادی با شرایط مطلوب دریاچه دارد، اما برای فعالان محیطزیست و ساکنان منطقه یک نشانه امیدوارکننده به شمار میرود.
مدیرکل حفاظت محیطزیست آذربایجانغربی، در بازدید از دریاچه ارومیه با اشاره به این روند رو به بهبود گفت: «تراز دریاچه ارومیه نسبت به ابتدای سال آبی ۱۴۰۵- ۱۴۰۴ حدود یک متر افزایش داشته است. افزایش بارندگیهای مؤثر و شکلگیری جریانهای سطحی در رودخانههای منتهی به دریاچه از مهمترین عوامل این افزایش بوده است.»
حجت جباری ادامه داد: «با بررسی دادهها و نقشههای هواشناسی و همچنین میزان رهاسازی حقابه در حوضه آبریز، پیشبینی میکنیم روند ورود آب به پیکره دریاچه در هفتههای آینده نیز ادامه داشته باشد و حتی تراز آب از مقدار فعلی نیز بالاتر رود.»
وی همچنین با اشاره به تغییر شرایط در دریاچه افزود: «افزایش سطح آب باعث شده قایقهای موتوری در پارک ملی دریاچه ارومیه دوباره امکان فعالیت پیدا کنند. این موضوع برای تردد محیطبانان و نظارت بر جزایر زیستگاهی بسیار مهم است و به حفاظت بهتر از زیستگاههای منطقه کمک میکند.»
زیباترین نگین آبی دنیا
دریاچه ارومیه، زمانی یکی از بزرگترین و مهمترین دریاچههای شور جهان محسوب میشد. این دریاچه با وسعتی نزدیک به ۶هزار کیلومتر مربع در سال ۱۳۷۷ در ردیف بیستوپنجمین دریاچه بزرگ جهان قرار داشت و به عنوان بزرگترین دریاچه داخلی ایران و بزرگترین دریاچه آب شور خاورمیانه شناخته میشد.
در سال ۱۳۷۴ حجم آب این دریاچه به حدود ۳۲میلیاردمترمکعب رسیده بود؛ رقمی که نشاندهنده شرایط پایدار و پرآب آن در دهههای گذشته بود. رودخانههای متعددی از جمله زرینهرود، سیمینهرود، تلخهرود، گدارچای، باراندوزچای، شهرچای، نازلیچای و زولاچای منابع اصلی تغذیه این دریاچه را تشکیل میدادند.
اما در دهههای اخیر، این اکوسیستم ارزشمند به تدریج وارد مرحله بحران شد. کارشناسان مجموعهای از عوامل را در این وضعیت مؤثر میدانند از جمله ساخت و بهرهبرداری از بیش از ۹۰سد در حوضه آبریز، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، توسعه کشاورزی ناپایدار، انتقال آب بدون ارزیابیهای زیستمحیطی و همچنین کاهش بارندگی و افزایش تبخیر در نتیجه تغییرات اقلیمی.
مجاهد رحمانزاده، کارشناس محیطزیست با بیان اینکه خشکشدن دریاچه ارومیه تنها یک مسئله محلی نیست به «جوان» میگوید: «پیامدهای این اتفاق ناگوار میتواند بخشهای وسیعی از کشور را تحتتأثیر قرار دهد. افزایش طوفانهای نمکی، تخریب زمینهای کشاورزی، تهدید سلامت ساکنان منطقه و مهاجرت جمعیت از جمله پیامدهایی است که در صورت خشکشدن کامل دریاچه استانهای شمالغرب کشور و حتی مناطق دورتر را با بحرانهای جدی مواجه میکند.»
مدیریت منابع آب، شرط اصلی احیا
با وجود افزایش بارشها، کارشناسان معتقدند احیای پایدار دریاچه ارومیه تنها با مدیریت دقیق منابع آب امکانپذیر است. در این میان، نحوه مصرف آب در بخش کشاورزی نقش بسیار مهمی دارد، زیرا بخش عمدهای از منابع آب حوضه آبریز دریاچه در این بخش مصرف میشود.
سرپرست حوضه آبریز دریاچه ارومیه، در این زمینه توضیح میدهد: «بخش کشاورزی سهم غالبی در مصرف منابع آب حوضه ارومیه دارد و بخش عمده منابع آب سطحی و زیرزمینی در این منطقه صرف کشاورزی میشود.»
فرهاد ایمان شعار تأکید میکند، وضعیت منابع آب تنها به میزان بارندگی وابسته نیست و شیوه مدیریت نیز در آن نقش تعیینکننده دارد.
او ادامه میدهد: «وضعیت منابع آب این حوضه فقط تابع بارندگی نیست. حتی در سالهایی که بارش نسبتاً مناسب است، الگوی ناکارآمد مصرف و بهرهبرداری غیرصیانتی میتواند تنش آبی را تشدید کند.»
به گفته سرپرست حوضه آبریز دریاچه ارومیه، از ابتدای سال آبی جاری تاکنون حدود ۱۵۵میلیمتر بارندگی در حوضه دریاچه ارومیه ثبت شده است.
ایمان شعار میگوید: «این میزان نسبت به مدت مشابه سال گذشته که ۷۸ میلیمتر ثبت شده بود، حدود ۹۷درصد افزایش داشته و در مقایسه با متوسط بلندمدت نیز حدود ۱۸درصد بیشتر است.»
با این حال او هشدار میدهد، وضعیت ذخایر سدها هنوز نگرانکننده است و تأکید میکند: «درحال حاضر مجموع ذخایر سدهای حوضه حدود ۳۹۲میلیون مترمکعب است، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۶۳۳میلیون مترمکعب بود. این اختلاف نشان میدهد؛ سال آبی جاری با ذخایری کمتر آغاز شده است.»
صیانت از حقابه، مطالبه جدی
یکی از مهمترین مسائل در مسیر احیای دریاچه ارومیه، تأمین حقابه این دریاچه از رودخانهها و سدهای بالادست است؛ موضوعی که بارها مورد تأکید کارشناسان و مسئولان قرار گرفته است.
دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه، در جریان بازدید از رودخانههای منتهی به دریاچه ارومیه گفت: «صیانت از حقابه دریاچه ارومیه و جلوگیری از هرگونه مداخلهای که مانع رسیدن آب به پیکره دریاچه شود، باید در دستور کار جدی دستگاههای متولی قرار گیرد.»
رضا رحمانی احیای دریاچه ارومیه را یک اولویت ملی دانست و افزود: «اجرای برنامههای مؤثر در حوزه لایروبی بستر رودخانهها، ساماندهی انشعابات، کنترل برداشتها و بازنگری در نحوه بهرهبرداری از منابع آب از الزامات جدی برای کمک به پایداری اکوسیستم منطقه است.»
این مسئول بر ضرورت هماهنگی میان دستگاههای اجرایی تأکید کرد و گفت: «نجات دریاچه ارومیه تنها با اقدامات مقطعی امکانپذیر نیست. این موضوع نیازمند برنامهریزی منسجم، پایش مداوم و همراهی همه دستگاههای مسئول است.»
رحمانی نقش مردم و کشاورزان را نیز در این مسیر مهم دانست و افزود: «موفقیت در احیای دریاچه زمانی حاصل میشود که مدیریت حوضه آبریز با نگاه مسئولانه، علمی و بلندمدت انجام شود و همه ذینفعان در این مسیر مشارکت داشته باشند.»
فرصتی تازه برای نجات دریاچه
افزایش سطح آب دریاچه ارومیه در بهار امسال اگرچه نشانهای از بازگشت حیات به این اکوسیستم ارزشمند است، اما کارشناسان هشدار میدهند که این وضعیت نباید موجب غفلت از اقدامات اساسی شود.
تجربه سالهای گذشته نشان داده است، بدون برنامهریزی بلندمدت، مدیریت دقیق منابع آب و همکاری مردم و مسئولان، هرگونه بهبود کوتاهمدت میتواند دوباره به شرایط بحرانی بازگردد.
اکنون که بارشهای بهاری فرصتی تازه برای احیای دریاچه فراهم کرده است، بسیاری از فعالان محیطزیست معتقدند زمان آن رسیده که طرحهای احیای دریاچه با جدیت بیشتری اجرا شود؛ از تأمین حقابه و کنترل برداشتهای آب گرفته تا اصلاح الگوی کشاورزی و حفاظت از رودخانههای منتهی به این پهنه آبی. نباید فراموش کنیم که دریاچه ارومیه نه تنها یک سرمایه طبیعی برای شمالغرب کشور، بلکه بخشی از میراث زیستمحیطی ایران است.
