جوان آنلاین: هرمزگان با در اختیار داشتن طولانیترین نوار ساحلی کشور، مجاورت با تنگه هرمز و قرار گرفتن در قلب معادلات ژئوپلیتیکی خلیج فارس، یکی از معدود استانهایی است که دریا برای آن نه یک مزیت جانبی، بلکه بنیان اصلی اقتصادی به شمار میآید. در شرایطی که سیاستهای کلان کشور بر کاهش وابستگی به نفت و حرکت بهسوی اقتصاد مولد و پایدار تأکید دارد، برنامهها و طرحهایی که در هرمزگان در دستور کار قرار گرفته است، میتواند نقطه عطفی برای ورود این استان به فاز عملیاتی اقتصاد دریامحور باشد؛ اقتصادی که از بنادر و لجستیک آغاز شده و به کشتیسازی، شیلات، انرژیهای نو و صنایع دانشبنیان گره خورده است.
هرمزگان همواره شاهراه حیاتی تجارت دریایی ایران بوده است. سهم بالای این استان در تخلیه و بارگیری کالا حتی در سالهای سخت تحریمی نشان میدهد اقتصاد ملی بدون بنادر جنوبی عملاً فلج خواهد شد. بندر شهید رجایی بهعنوان بزرگترین بندر تجاری کشور، قلب تپنده این شبکه است؛ بندری که بیش از نیمی از مبادلات کانتینری ایران را مدیریت میکند و نقشی تعیینکنندهای در زنجیره تأمین کالاهای اساسی و صادرات غیرنفتی دارد. آنطور که گزارشها نشان میدهد در افق ۱۴۰۴، سیاستگذاریها در بندر شهید رجایی بر افزایش بهرهوری، دیجیتالیسازی فرایندها، نوسازی تجهیزات و افزایش عمق آبخور متمرکز است. برنامهای که پذیرش نسل جدید کشتیهای کانتینری و کاهش هزینه تمامشده لجستیک را در هدف خود دارد و به صورت مستقیم بر رقابتپذیری اقتصاد ایران اثر میگذارد. در کنار بندر رجایی، بنادر تخصصی و منطقهای مانند نخل ناخدا، بندر لنگه، بندر هرمز و بنادر غرب استان هم نقشی مکمل، اما حیاتی دارند. این بنادر میتوانند با تمرکز بر مأموریتهای خاص از پشتیبانی صنایع نفت و گاز تا تجارت منطقهای و گردشگری دریایی تنوع فعالیتهای اقتصادی استان را افزایش دهند.
ریل؛ حلقه مفقوده توسعه دریامحور
چاوش مهگرا، کارشناس حوزه بنادر با بیان اینکه توسعه بندری بدون اتصال مؤثر به شبکه حملونقل پسکرانهای، عملاً نیمهتمام خواهد بود، میگوید: «تکمیل کریدورهای ریلی ستون فقرات توسعه دریامحور هرمزگان است. مثلاً پروژه ریلی جاسک-چابهار، علاوه بر اتصال دو بندر استراتژیک مکران، میتواند مسیرهای جدیدی برای ترانزیت منطقهای ایجاد کند و فشار بر حملونقل جادهای را کاهش دهد.» وی ادامه میدهد: «ریل، نهتنها هزینه لجستیک را کاهش میدهد، بلکه امکان استقرار صنایع بزرگ، شهرکهای صنعتی دریامحور و مراکز توزیع کالا را در پسکرانه بنادر فراهم میکند؛ موضوعی که بهطور مستقیم بر اشتغال پایدار اثرگذار است.» این کارشناس با تأکید بر اینکه هرمزگان از دیرباز قطب کشتیسازی و لنجسازی سنتی ایران بوده است، تصریح میکند: «از کارگاههای بومی ساخت لنجهای چوبی تا صنایع سنگین تعمیر و نگهداری شناورها، موجب شده است این استان ظرفیت تبدیلشدن به هاب خدمات فنی دریایی منطقه را داشته باشد.» مهگرا میگوید: «برآوردها نشان میدهد هر پروژه ساخت یا تعمیر شناور متوسط، دهها شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد میکند. توسعه این صنعت بهویژه در حوزه تعمیرات اساسی کشتیها، ساخت شناورهای خدماتی، صیادی و حتی شناورهای سبز، سالانه میلیونها دلار ارزآوری به همراه خواهد داشت.»
شیلات، ثروتی در دل آب
موقعیت هرمزگان در تقاطع کریدورهای شمال- جنوب و شرق- غرب، مزیتی است که میتواند مشتریان خارجی بهویژه از کشورهای حاشیه خلیج فارس و شرق آفریقا را جذب کند.
به همین دلیل اقتصاد دریایی هرمزگان تنها به بنادر و کشتیسازی محدود نیست. این استان بزرگترین تولیدکننده محصولات شیلاتی کشور است؛ ظرفیتی که در سالهای اخیر بهدلیل فشار بر ذخایر طبیعی نیازمند بازتعریف شده است. سیاست غالب در سال ۱۴۰۴، حرکت بهسوی آبزیپروری پایدار بهویژه پرورش ماهی در قفس است؛ رویکردی که هم فشار بر دریا را کاهش میدهد و هم تولید قابل پیشبینی ایجاد میکند. پرورش میگو، ماهیان دریایی و توسعه زنجیرههای سردخانه، فرآوری و صادرات، ارزش افزوده محصولات شیلاتی هرمزگان را چند برابر میکند. در حال حاضر بخش مهمی از تولید بهصورت خام یا نیمهخام عرضه میشود، در حالیکه توسعه صنایع تبدیلی، سهم استان از بازارهای صادراتی را به طرز چشمگیری افزایش میدهد. در همین راستا مدیرکل شیلات هرمزگان، تولید جلبکهای دریایی را یکی از ظرفیتهای نوظهور استان میداند؛ ظرفیتی که در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بیوتکنولوژی کاربرد دارد. کشت جلبک، علاوه بر مصرف آب شیرین ناچیز، ارزش افزوده بالایی ایجاد میکند و میتواند به یکی از پیشرانهای اقتصاد دانشبنیان دریایی تبدیل شود. مسعود بارانی میگوید: «در کنار مزارع خاکی پرورش میگو که سالهاست ستون صادرات شیلاتی جنوب را شکل دادهاند، هرمزگان میتواند وارد فاز جدیدی از آبزیپروری با عنوان پرورش میگو در قفس و سامانههای محصور دریایی شود. رویکردی نوظهور که با تکیه بر جریان طبیعی آب، ظرفیت افزایش تولید در واحد سطح و کاهش وابستگی به زمین و آب شیرین را هدف میگیرد.» وی توضیح میدهد: «این مدل، اگر با مدیریت زیستمحیطی سختگیرانه اجرا شود، امکان استقرار در پهنههای مناسب ساحلی با جریانپذیری کافی و دور از زیستگاههای حساس را دارد و میتواند با ترکیب چندگونهای همزمان با ماهی یا جلبک به کاهش بار آلی و بهبود بهرهوری کمک کند.» به گفته مدیرکل شیلات هرمزگان، چالش اصلی، کنترل بیماریها، کیفیت خوراک، پایش مداوم اکسیژن و مدیریت پسماند است، اما در صورت استانداردسازی، هرمزگان میتواند از تولید خام به سمت زنجیره ارزش صادراتمحور در میگو حرکت کند. همچنین احیای مرواریدسازی با رویکردهای مدرن میتواند پیوندی میان میراث فرهنگی، گردشگری و اقتصاد محلی ایجاد کند؛ مدلی که در برخی کشورهای منطقه بهعنوان یک صنعت کوچک، اما پربازده شناخته میشود.
انرژی و آینده سبز سواحل
هرمزگان در کنار اقتصاد آبی، در آستانه ورود به حوزههای نوین انرژیهای تجدیدپذیر دریامحور قرار دارد. استفاده از انرژی خورشیدی و بادی برای پشتیبانی از پروژههای شیرینسازی آب دریا، یکی از اولویتهای راهبردی استان است؛ موضوعی که استاندار هرمزگان نیز بر آن تأکید دارد. محمد آشوری میگوید: «بحران کمبود آب، توسعه صنعتی و کشاورزی جنوب کشور را با محدودیت مواجه کرده است. سرمایهگذاری در نیروگاههای شیرینسازی با مدلهای مشارکتی میتواند هم نیاز صنایع بزرگ را تأمین کند و هم فشار بر منابع آب زیرزمینی را کاهش دهد.» وی ادامه میدهد: «هرمزگان بیش از هر زمان دیگری آماده جهش است؛ جهشی که اگر بهدرستی مدیریت شود، میتواند این استان را از یک گذرگاه ترانزیتی به قطب تولید، خدمات و ارزش افزوده دریایی منطقه تبدیل کند. در غیر این صورت، دریا همچنان ثروتی خواهد ماند که از کنار آن عبور میکنیم بیآنکه سهم واقعی خود را از آن برداریم.» با وجود تمام ظرفیتهای موجود در هرمزگان، تحقق کامل اقتصاد دریایی در این منطقه از ایران نیازمند هماهنگی نهادی، تأمین مالی هوشمند و ثبات تصمیمگیری است. پروژههای بندری، ریلی، شیلاتی و انرژیمحور، بدون مشارکت واقعی بخش خصوصی و مدلهای نوین سرمایهگذاری، به نتیجه مطلوب نخواهند رسید.
