بحث حمل و نقل و تأمين وسايل نقليه عمومي در تمام كلانشهرها جزو اولويتهاي شهرداري به شمار ميآيد اما در مشهد مقدس شرايط كاملاً متفاوت است.
در اين شهر فقط شهروندان بومي نيستند كه منتظر خدمات ويژه هستند بلكه زائراني كه به عشق امام غريبان پاي به مشهد ميگذارند، براي زيارت خود هيچ ساعت مشخصي ندارند و اين شهرداري است كه بايد در تمام ۲۴ ساعت پاسخگوي رفت و آمد آنها باشد و جالب اينكه مسافران و زائران هم دوست ندارند در ارائه اين خدمات، خدشهاي وارد شود و هرگونه ناملايمتي در سامانه حمل ونقل را از چشم مسئولان شهري ديده و مرجع پاسخگو را شهرداري ميدانند.
مشهد، شهري كاملاً خاص است؛ شهري با ۳ ميليون جمعيت و ۳۰ميليون زائر و مسافر. شهري كه بايد پاسخگوي انواع سلايق و فرهنگها باشد. شهري كه حق ندارد لحظهاي بخوابد، چون چراغي از امامت هميشه شهر را بيدار و نوراني نگه داشته است.
اتوبوسهاي شركت واحد، مينيبوسها، تاكسيها، قطار شهري و مترو و در كنار اينها سازمان پايانههاي مسافربري و مديريت حمل بار و سازمان ترافيك كه سازمان مركز كنترل ترافيك را نيز در دل خود جاي داده است، همه و همه زير نظر سازمان حمل و نقل ترافيك قرار دارند كه اين معاونت بايد براي تكتك موارد فوق برنامهريزي كرده و پاسخگوي كم و كيف خدمات آن باشد.
مهندس هوشنگ خندان دل، معاون حمل و نقل ترافيك شهرداري مشهد در مورد ويژگيهاي خاص اين شهر و نحوه خدمات دهي و ميزان انتظار و رضايت شهروندان و زائران و مسافران ميگويد: «شهري كه ۱۰ برابر جمعيتش مسافر ميپذيرد، حتماً بايد به خدمت ويژه فكر كند. بنده در ابتدا بايد بگويم كه اين معاونت طوري برنامهريزي كرده كه بتواند به تكتك زائران در تمام ساعات شبانهروز خدمات رساني كند اما اگر مشكلي پيش ميآيد نه به دليل فقدان سختافزاري كه به خاطر كم توجهيهاي نرم افزاري است و چاره آن هم اصلاح رفتارهاست.»
وي ادامه ميدهد: «در سطح شهر هزينههاي گزافي پرداخت ميشود تا يك بستر حمل و نقلي شكلبگيرد ولي اين بستر با يك سري كم توجهيها خدشهدار ميشود. مثلاً يك خيابان با هزينههاي بسيار زياد احداث ميشود و عرض خوبي در اختيار عبور و مرور قرار ميگيرد، بعد گروهي با پارك دوبل يا ريختن بار و مصالح و. . . بيش از يك سوم معبر را اشغال ميكنند كه در شهري مثل مشهد كه رفت و آمدش روز و شب نميشناسد، بسيار مشكل ساز است.»
فقدان نظام واحد تصميم گيرنده
در دهه ۷۰ تجربهاي در تهران به وجود آمد و به اصطلاح «شوراي ترافيك» تشكيل و شهردار به عنوان رئيس انتخاب شد. چهار عضو ديگر اين شورا نيز نماينده وزارت كشور، فرمانده نيروي انتظامي تهران و دو نفر از شهرداري بودند. گذشت زمان نشان داد اين شورا مهمترين ثمرهاش سرعت در تصميمگيريها بوده و در موارد بحراني تصميماتي را بدون فوت وقت براي پايتخت اتخاذ كرده است.
معاون حمل و نقل و ترافيك شهرداري مشهد با اشاره به اين شورا، يكي از مشكلات سيستم حمل و نقل مشهد را عدم وجود يك نظام واحد تصميم گيرنده ميداند و ميگويد:«بارها و بارها درخواست كردهايم كه اين شرايط و چنين شورايي براي شهرهاي ديگر و به خصوص مشهد هم تشكيل شود كه متأسفانه تا به امروز عملي نشده است.»
وي ادامه ميدهد:«اگر به مسائل نرم افزاري در حوزه حمل و نقل توجه كنيم، حداقل ۳۰ درصد مشكلات حل ميشود. ما هرگز نميتوانيم با احداث يك خيابان، آن هم با هزينههاي سرسام آور، يك سوم مشكلات را رفع كنيم ولي اگر به اندازه كافي در سطح شهر سيستم نظارتي تشكيل و نصب شود و به يك مركز واحد ختم گردد، حتماً به نتايج مطلوبي ميرسيم.»
مهندس خندان دل با تأكيد بر اينكه اگر مسئوليتي را ميپذيريم بايد حتماً در خصوص مشكلات و گرفتاريهاي موجود به مردم پاسخگو باشيم، به هزينههايي كه در اين مسير بايد پرداخت شود نيز اشاره كرده و ميگويد:«شهر مشهد هميشه خودش را براي سكونت افرادي بيش از جمعيت بومياش آماده ميكند و خوشبختانه به خاطر عنايت آقا امام رضا (ع) نيز تا امروز موفق بوده است اين شهر جزء شهرهاي پاكيزه كشور بوده و زيباسازي آن در سالهاي اخير خيلي مورد توجه قرار گرفته است. در حوزه حمل و نقل حتماً نواقصي وجود دارد ولي اگر با ساير شهرها مقايسه كنيم، ميبينيم موفقيتهاي زيادي نيز داشتهايم، اينجا در هر لحظه بايد آماده باشيم تا با خيل عظيم مشتاقان حرم آقا عليبنموسيالرضا (ع) روبهرو شويم كه بايد به آنها خدمات ارائه كنيم.»
مشهد هميشه در آماده باش
براي مشهد نميتوان زمان مشخصي را در نظر گرفت و گفت، زائران در آن زمان به اين شهر آمده و مسئولان خود را براي خدمات دهي آماده كنند. هر روز و هر لحظه، كافي است فقط آقا بطلبد.
در شهرداري مشهد پيوسته يك احتمال وجود دارد و آن اينكه «احتمال بدهيد به هر دليلي فردا و پس فردا تعطيل شود، سيل مسافران و زائران به سمت اين شهر روانه خواهد شد و همه نيازمند خدمات هستند.»
بارش برف، آلودگي هوا، تعطيلات زمستانه، تعطيلي بين التعطيلين و هر مناسبت ديگري كه در تقويم وجود ندارد اما به يكباره چندروز تعطيلي را به همراه دارد باعث شده تا مشهد هميشه در آماده باش باشد.
مهندس خندان دل در مورد وضعيت سيستم حمل ونقل عمومي مشهد ميگويد:«هم اكنون ۲ هزار دستگاه اتوبوس و ۲۰۰ دستگاه مينيبوس به طور فعال به مردم سرويس ميدهند و اين در شرايطي است كه تا پنج سال پيش اين رقم كمتر از يكهزار دستگاه بود. الان متوسط زمان انتظار مردم در ايستگاههاي اتوبوس به ۵ دقيقه يا حتي كمتر از آن رسيده و در تمام سطح شهر ايستگاههاي اتوبوس با مبلمان يكنواختي طراحي شدهاند.»
وي به سيستمهاي نصب شده روي اتوبوسها نيز اشاره كرده و ادامه ميدهد: «هم اكنون اتوبوسراني به دو سيستم مجهز است. سيستم (AFV) به صورت اتوماتيك كنترل كننده كرايههاست و سستم (AVL) نيز رفت و آمد اتوبوسها را تحت نظر دارد. با اين دو سيستم ما قادريم آمار عرضه و تقاضا را زير نظر گرفته و با برنامهريزيهاي صحيح اين دو را با هم تطبيق دهيم تا به طور مطلوب از تراز منابع استفاده كنيم.»
جداسازي وسايل نقليه عمومي و خصوصي
طي سالهاي اخير شهرداري مشهد تصميماتي نيز براي خيابانهاي شلوغ و پرترافيك گرفته و آن هم جداسازي رفت و آمد وسايل نقليه عمومي از خصوصي است. خطوط ويژه اتوبوسها اين امكان را به وجود آورده است تا ۶۰ – ۵۰ نفري كه با يك وسيله در حركتند، زودتر از خودروهاي شخصي تك سرنشين به مقصد برسند و ميشود نام اين كار را «عدالت اجتماعي» گذاشت.
معاون حمل و نقل و ترافيك شهرداري مشهد خطوط ويژه حمل ونقل شهري را مورد اشاره قرار داده و ميگويد: ما براي گسترش خطوط BRT طرحهاي زيادي داريم كه با راهاندازي اولين مسير آن، اميدواريم در سه سال آينده حدود ۷۰ كيلومتر ديگر به اين سيستم اضافه كنيم. هم اكنون ۵۰ اتوبوس در خط BRT كه از ابتداي خيابان امام رضا (ع) واقع در پايانه مسافربري آغاز و تا حرم مطهر ادامه مييابد در حال سرويس دهي هستند. البته قابل ذكر است كه براي افزايش اين خطوط در حال حاضر ۱۰ تا ۱۵ پايانه نيز در حال اجراست.»
خطوط ريلي در خدمت شهروندان
بعد از تهران، مشهد دومين شهري است كه توانسته خطوط ريلياش را به بهرهبرداري برساند و بعد از گذشت دو سال، اين خط ۲۱ كيلومتري كه شرق و غرب شهر را به يكديگر متصل كرده روزانه بيش از يكصد هزار نفر را جابجا ميكند.
مهندس خندان دل از تأمين نشدن اعتبارات در اين زمينه گله كرده و ميگويد: پنج خط مصوب و يك خط رينگ در سطح شهر داريم كه در بعضي نقاطع از ۷ متري عمق زمين بايد عبور كند. قصدمان اين است تا در كمترين زمان ممكن اين پروژهها را به سرانجام برسانيم اما چند سالي است كه كمكهاي اعتباري دولت به سيستم حمل و نقل كشور كم شده و امسال براي ما به صفر رسيده است خرجها در ناوگان عمومي بسيار بالاست، مثلاً در حوزه اتوبوسراني، هزينه هر مسافر بدون در نظر گرفتن هزينههاي استهلاك ۶۰۰ تومان است كه شهروندان در اتوبوسهاي بخش خصوصي نفري ۲۰۰ تومان و در اتوبوسهاي دولتي فقط يكصد تومان ميپردازند.»
وي به دخل و خرجها اشاره كرده و ادامه ميدهد: «در سال ۱۳۹۰ بدون هزينههاي استهلاك، سازمان اتوبوسراني حدود ۱۳۰ ميليارد تومان خرج كرد كه ۱۶ ميليارد تومان آن به صورت فروش بليت و ۲۴ ميليارد تومانش در قالب كمكهاي دولتي تأمين شد و ۹۰ ميليارد تومان ديگر را سوبسيد داديم.»
همين چند سال پيش بود كه آمار خودروهاي موجود در شهر مشهد از ۳۰۰ هزار دستگاه تجاوز نميكرد و امروز در برخي مناسبات تردد خودروها از يك ميليون و ۷۰۰ هزار دستگاه نيز ميگذرد كه همين امر زنگ خطري براي اين شهر مقدس و مسئولان و تصميمگيرندگانش است.
مشهد را نبايد فقط به عنوان يك شهر نگريست، بلكه ايران كوچكي است كه بايد همه مسئولان كشوري را در بروز يا حل مشكلات و معضلاتش دخيل دانست.
اگر امروز قصدي براي به سرانجام رسيدن پروژههاي شهري مشهد در مسئولان دولتي و برنامهريزان كشوري ديده نشود، حتماً معني و مفهومش اين است كه از همين حالا مشكلات آينده را پذيرفته و بايد منتظر اتفاقات و حوادث ناگواري باشيم.
