جوان آنلاین: اگر تا چندی قبل زلزله، سیل و فرونشست زمین برای روستاهای ایران به میهمانان ناخواندهای میمانند که بعضاً سری به این مناطق میزدند، اما حالا نه تنها ماندگار شدهاند بلکه هزینههای زیادی نیز برای روستاها به همراه دارند. بر اساس آمارها بیش از ۶۰درصد پهنه ایران روی کمربند لرزهای قرار دارد، بر همین اساس کیفیت ساختوساز روستایی به مسئلهای امنیتی، اجتماعی و حتی اقتصادی تبدیل شده است. طی دودهه اخیر، دولت و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی با هدف کاهش تلفات انسانی و افزایش تابآوری سکونتگاههای روستایی، برنامهای گسترده برای نوسازی و مقاومسازی مسکن روستایی اجرا کردهاند؛ برنامهای که بنا بر آمار رسمی، تاکنون به مقاومسازی نزدیک به ۳ میلیونواحد مسکونی روستایی انجامیده و بهطور میانگین حدود ۵۵ درصد واحدهای واجد شرایط کشور را پوشش داده است. با این حال، تصویر کلی روستاها همچنان دوگانه است؛ در کنار استانهایی که از مرز ۶۰درصد مقاومسازی عبور کردهاند، مناطقی وجود دارند که بافتهای فرسوده، خانههای خشتی و کمدوام و نبود توان مالی خانوارها، آنها را در برابر حوادث طبیعی بهشدت آسیبپذیر نگهداشته است.
زلزله هنوز نیامده، اما ردپای آن در بسیاری از روستاهای ایران پیداست؛ دیوارهای ترکخورده، سقفهای غیرایمن و خانههایی که بیش از آنکه پناه باشند، خود به تهدیدی خاموش تبدیل شدهاند. در کشوری که روی یکی از فعالترین کمربندهای لرزهای جهان قرار دارد، کیفیت ساختوساز روستایی نه یک موضوع عمرانی ساده، بلکه مسئلهای مرتبط با امنیت جانی، عدالت فضایی و ماندگاری جمعیت است. آمارهای رسمی نشان میدهد؛ طی دو دهه اخیر، مقاومسازی مسکن روستایی با شتابی نسبی پیش رفته، اما هنوز فاصله معناداری تا نقطه ایمن وجود دارد.
بر اساس دادههای بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، تاکنون حدود ۲میلیونو ۹۰۰هزار واحد مسکونی روستایی در کشور مقاومسازی یا نوسازی شده است؛ رقمی که نزدیک به ۵۵درصد کل واحدهای نیازمند مقاومسازی در روستاهاست. این آمار بهروشنی نشان میدهد، نیمی از بناهای روستایی ایران همچنان در برابر زلزله، سیل، رانش زمین و طوفان، آسیبپذیرند. در همین راستا، داریوش بلدی، معاون توسعه و عمران روستایی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، با تأکید بر اهمیت مقاومسازیها میگوید: «نوسازی و مقاومسازی مسکن روستایی یکی از مؤثرترین راهکارها برای کاهش تلفات انسانی و خسارات مالی در زمان بروز حوادث طبیعی است. تجربه زلزلههای گذشته نشان داد؛ خانههای مقاوم، حتی در شدیدترین زمینلرزهها، جان ساکنان را حفظ کردهاند.»
بررسی عملکرد استانی نشان میدهد؛ روند مقاومسازی در کشور یکنواخت نیست. استان زنجان یکی از استانهای پیشرو در این حوزه به شمار میرود؛ بهگونهای که بنا بر گزارشهای رسیده، بیش از ۶۰درصد واحدهای مسکونی روستایی این استان مقاومسازی شدهاند. آذربایجانشرقی نیز با سهم مقاومسازی بیش از ۵۴درصد و نوسازی حدود ۱۶۰هزار واحد روستایی، در زمره استانهای فعال قرار دارد.
حجتالله سروری، مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی آذربایجان شرقی، در اینباره میگوید: «مقاومسازی مسکن روستایی برای ما صرفاً یک پروژه عمرانی نیست؛ این موضوع مستقیماً با جلوگیری از مهاجرت، حفظ بافت اجتماعی روستا و افزایش تابآوری در برابر زلزله مرتبط است.» در کنار این استانها، قزوین، سمنان، یزد و خراسان جنوبی نیز به میانگینهای بالاتر از متوسط کشور رسیدهاند. در مقابل، استانهایی مانند سیستانوبلوچستان، هرمزگان، کرمان و کهگیلویهوبویراحمد به دلایلی، چون پراکندگی جغرافیایی روستاها، ضعف زیرساختها و محدودیت منابع مالی خانوارها، با عقبماندگی جدی در این شاخص مواجهاند.
شکاف بین سنت و ایمنی
گذری به بسیاری از روستاهای ایران نشان میدهد، هنوز بخش قابلتوجهی از خانهها با مصالح سنتی و غیرمهندسیشده مانند خشت، گل و سنگ لاشه ساخته شدهاند. این نوع بناها اگرچه با اقلیم سازگارند، اما در برابر زلزله مقاومت بسیار اندکی دارند.
موضوعی که معاون بازسازی و مسکن روستایی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی نیز به آن اشاره کرده و تأکید میکند که خانههای غیرمقاوم روستایی، در زلزلههای متوسط نیز دچار تخریب جدی میشوند. در حالی که واحدهای مقاومسازیشده، عمدتاً قابلیت بهرهبرداری پس از حادثه را حفظ میکنند.
کارشناسان حوزه مهندسی عمران معتقدند؛ مقاومسازی اصولی میتواند تلفات انسانی زلزله را بین ۶۰ تا ۷۰درصد کاهش دهد. رعایت آییننامه ۲هزارو۸۰۰ زلزله، اجرای فونداسیون استاندارد و استفاده از اسکلتهای فلزی یا بتنی سبک، مهمترین مؤلفههای این ایمنی هستند.
دکتر علیرضا زاکری، استاد مهندسی زلزله دانشگاه علم و صنعت، میگوید: «در زلزلههایی مانند کرمانشاه، تفاوت خسارات در روستاهای دارای بافت مقاوم و غیرمقاوم کاملاً مشهود بود. خانههای نوسازیشده دچار ترکهای سطحی شدند، اما ساختمانهای سنتی بهطور کامل فرو ریختند.»
مقاومسازی، فراتر از ایمنی جانی
ابعاد اجتماعی و اقتصادی مقاومسازی کمتر از جنبه فنی آن نیست. خانه ایمن، پیششرط ماندگاری جمعیت در روستاست. وقتی مسکن امن نباشد، مهاجرت ناگزیر میشود. فاطمه مهاجرانی، کارشناس توسعه روستایی، معتقد است: «مقاومسازی مسکن روستایی به شکل مستقیم به کاهش مهاجرت، حفظ سرمایه اجتماعی و حتی تثبیت امنیت غذایی کشور کمک میکند. روستایی که فاقد سرپناه امن است، نیروی تولید را از دست میدهد.» او ادامه میدهد: «با وجود پیشرفتها، مسیر مقاومسازی همچنان با موانع جدی روبهروست. افزایش قیمت مصالح ساختمانی، ناکافی بودن تسهیلات بانکی و طولانی بودن فرایند دریافت وام از مهمترین چالشهاست.»
محمد حسننژاد، عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی هم تأکید میکند: «سقف تسهیلات مقاومسازی متناسب با تورم ساختوساز افزایش نیافته است. اگر تسهیلات واقعی نشود، نمیتوان از روستاییان انتظار نوسازی داشت.»
روستاها، نه رها نه ایمن
تصویر امروز روستاهای ایران، شکلی میانه است؛ نه کاملاً ایمن و نه کاملاً رهاشده. بیش از نیمی از واحدهای مسکونی روستایی مقاومسازی شدهاند، اما نیمه دیگر همچنان در معرض خطرند. تجربه حوادث طبیعی نشان داده است، مقاومسازی، هزینه نیست؛ سرمایهگذاری برای حفظ جان، اقتصاد و آینده روستاست. اگر این مسیر با سیاستگذاری هوشمندانه و تأمین مالی پایدار ادامه یابد، میتوان امیدوار بود، در زلزلههای آینده، خبرها نه از آوار و تلفات، بلکه از تابآوری روستاها حکایت کنند.
کارشناسان مجموعهای از راهکارها را برای عبور از وضعیت فعلی پیشنهاد میدهند که افزایش سقف وام مقاومسازی متناسب با هزینه واقعی ساخت و پرداخت کمکهای بلاعوض به دهکهای کمدرآمد در صدر آنهاست. همچنین استفاده از فناوریهای ساخت سریع و صنعتیسازی مسکن روستایی و تقویت نقش دهیاریها و نظارت محلی هم میتواند سرعت کارها را بالا ببرد.
