جوان آنلاین: روستاهای خراسانشمالی سالهاست که در آمارهای رسمی، بیش از آنکه بهعنوان کانون تولید دیده شوند، بهعنوان کانون «خروج جمعیت» شناخته میشوند. استانی که با وجود سهم ۴۴درصدی جمعیت روستایی، بین سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵، بیش از ۴۱هزارنفر از جمعیت روستایی خود را از دست داد؛ مهاجرتی که عمدتاً جوانان را نشانه گرفت و کشاورزی را با بحران نیروی انسانی و بهرهوری مواجه کرد. اما در میانه دهه ۹۰، دادهها و سیاستها نشانههایی متفاوت بروز دادند. رشد ۷درصدی تعداد بهرهبرداران کشاورزی در سرشماری ۱۴۰۳، افزایش اعتبارات آبیاری نوین، تزریق بیش از ۳۸هزارمیلیارد ریال منابع اشتغالزا در دولت چهاردهم و تمرکز همزمان بر کشاورزی قراردادی، دامداری صنعتی، گردشگری روستایی و صنایع دستی بازارمحور، نشان داد، خراسان شمالی در آستانه یک «چرخش جمعیتی» قرار دارد. حالا آمارها تأیید میکنند، رونق هدفمند کشاورزی و دامداری میتواند نهتنها اقتصاد روستا، بلکه امید به ماندن و حتی بازگشت را در این استان مرزی احیا کند.
خراسانشمالی از معدود استانهایی است که هنوز پیوند جمعیتی عمیقی با روستا دارد. بر اساس آمارهای رسمی، بیش از ۴۴درصد جمعیت حدود یکمیلیون نفری استان در مناطق روستایی سکونت دارند؛ نسبتی که در سطح ملی رو به کاهش است. با این حال، این مزیت بالقوه در دهه ۱۳۹۰ با روند نگرانکنندهای مواجه شد. گزارشهای مرکز آمار ایران نشان میدهد، جمعیت روستایی استان بین سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵، با کاهش ۴۱هزارو۵۴۵نفری به ۳۷۷هزارو۵۲۳ نفر رسید. این عدد، برای استانی با ساختار کشاورزی و دامداریمحور، به منزله زنگ خطر تخلیه تولیدکنندگان و افزایش شکاف اقتصادی- اجتماعی بود. پس از این افت، سیاستگذار استانی و ملی به این جمعبندی رسید که مقابله با مهاجرت، نه با سیاستهای صرفاً رفاهی، بلکه از مسیر «اقتصاد مولد روستا» امکانپذیر است. به همین دلیل، بستهای از برنامهها با محور نوسازی کشاورزی، ارتقای دامداری، توسعه گردشگری هدفمند و احیای صنایع دستی بهصورت همزمان در دستور کار قرار گرفت؛ رویکردی که هدف نهایی آن، حرکت از کشاورزی معیشتی به کشاورزی اقتصادی و دانشبنیان است.
کشاورزی؛ نقطه آغاز مهاجرت معکوس
چندی پیش استاندار خراسانشمالی، گفته بود، برنامه ما برای روستاها، یک برنامه جامع است. از یک سو، با اجرای ۵۹۰طرح هادی و نوسازی دهها هزار خانه، به بهبود زیرساختهای فیزیکی و رفاهی پرداختهایم و از سوی دیگر، با تمرکز بر چهار محور اقتصادی، درپی ایجاد اشتغال پایدار و درآمدزایی هستیم. اما حلقه وصل این دو، آموزش و توانمندسازی نیروی انسانی است.
بهمن نوری تصریح کرد: «ما به دنبال ایجاد «روستاهای هوشمند» در بعد اقتصادی هستیم؛ روستاهایی که در آنها، جوانان میتوانند با کشاورزی مدرن درآمد داشته باشند، یا میهماندار گردشگر باشند و محصولات صنایع دستی خود را به صورت آنلاین بفروشند. این چشم انداز، نه یک آرزو که یک برنامه عملیاتی با گامهای مشخص است. هدف نهایی، تبدیل تهدید مهاجرت به فرصت مهاجرت معکوس و احیای حیات اجتماعی و اقتصادی روستاهای خراسانشمالی است.»
به نظر میرسد اگر این مسیر چهاربعدی، یعنی کشاورزی هوشمند، دامداری صنعتی، گردشگری هدفمند و صنایع دستی بازارمحور، با جدیت و با مشارکت خود روستاییان دنبال شود، میتوان امیدوار بود که آمار بعدی سرشماری، نه کاهش که رشد جمعیت روستایی و بازگشت جوانان به دیار خود را ثبت کند. طلوع دوباره روستاهای خراسانشمالی، آرزویی دور از دسترس نیست.
دامداری از تولید خام تا برند روستایی
خراسانشمالی با دارا بودن ۳ میلیون واحد دامی، از قطبهای دامپروری کشور بهشمار میرود و سالانه حدود یکمیلیون و ۶۰۰هزارتن محصولات کشاورزی و دامی تولید میکند. با این حال، دامداری سنتی و فروش فلهای، سود اصلی را از دست دامدار خارج کرده است.
مهدی کرامتی، رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت خراسانشمالی، راهحل را در ایجاد زنجیره ارزش در خود روستاها میداند و توضیح میدهد: «سیاست ما حمایت از واحدهای دامداری نیمهصنعتی و صنعتی در روستاها یا حاشیه آنهاست. این حمایت از طریق تسهیلات ارزانقیمت، احداث سیلو و سردخانه و شکلدهی خوشههای دام و طیور انجام میشود؛ خوشههایی که از تولید علوفه تا فرآوری گوشت را پوشش دهند.»
در همین زمینه، مطالبه دامداران برای ایجاد کشتارگاههای کوچک مقیاس استاندارد، بهعنوان حلقه مفقوده زنجیره ارزش مطرح است. یکی از دامداران استان میگوید: «اگر بتوانیم گوشت را با برند روستای خودمان بستهبندی کنیم و مستقیم به شهرهای بزرگ یا برای صادرات بفرستیم، درآمد حداقل ۴۰درصد افزایش مییابد. این همانجایی است که جوان تصمیم میگیرد بماند.»
آب، زیرساخت و سرمایهگذاری
یکی از مهمترین گلوگاههای توسعه کشاورزی در خراسانشمالی، محدودیت منابع آب است؛ مسئلهای که با تغییر اقلیم تشدید شده است. در این زمینه، رشد اعتبارات ملی آبوخاک، نقطه عطفی محسوب میشود.
صفدر نیازی شهرکی، معاون آبوخاک وزارت جهاد کشاورزی، از اختصاص ۶۰۰همت اعتبار ملی برای توسعه آبیاری نوین خبر داده و میگوید: «سهم خراسانشمالی از این اعتبارات، رشد ۱۳۰درصدی داشته است؛ بهطوری که ۲۰۰همت از منابع استانی و ۴۰۰همت از محل اعتبارات ملی تأمین شده است.»
او با اشاره به پایین بودن سهم سرمایهگذاری در کشاورزی، که حدود ۵ درصد برآورد میشود، تأکید میکند: «این رقم با نقش راهبردی کشاورزی در امنیت غذایی همخوانی ندارد و باید اصلاح شود.»
همزمان، دولت چهاردهم با اجرای ۶۴۶طرح اشتغالزا در بخش کشاورزی، اعتباری بالغ بر ۳۸هزارو۸۰میلیاردریال به استان تزریق کرده است. محمد محمدزاده، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسانشمالی، میگوید: «علاوه بر این، برای سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، بیش از ۴۱هزارمیلیاردریال اعتبار مصوب شده که اجرای ۷۷۷طرح را پوشش میدهد. ما همچنین موفق به جذب صددرصدی اعتبارات تبصره ۱۸ شدیم.»
