کاهش ماهیان خاویاری در شمال کشور طی سالهای اخیر موجب شده تا برای جلوگیری از کاهش این نوع از آبزیان که از ارزش بالایی نیز برخوردارند، اقدامات خوبی برای تکثیر وافزایش تعداد آنها انجام بگیرد. هم اکنون استانهای آذربایجان شرقی وغربی، اردبیل، مازندران وگیلان توانستهاند اقدامات خوبی را دراین زمینه انجام دهند. حالا خبرها از استان لرستان حاکی از آن است که این منطقه نیز قصد دارد که به یکی از تولید کنندگان ماهیان خاویاری تبدیل شود موضوعی که موجب شد تا مدیرکل شیلات لرستان از تولید ۲۰ میلیون تخم ماهی چشمزده خاویاری در استان توسط یک شرکت فرانسوی خبر دهد.
استان لرستان با دارا بودن ۵۰۰ مزرعه پرورش ماهی و با تولید سالانه بیش از ۲۲ هزار تن ماهی رتبه نخست پرورش ماهی در بین استانهای غیر ساحلی کشور به خود اختصاص داده است. در بین شهرهای استان لرستان، سلسله با ۴۶ مزرعه پرورش ماهیان سرد آبی ۳ هزار و ۵۰۰ تن گوشت ماهی تولید میشود. این درحالی است که لرستان علاوه بر ماهیان سردآبی تونسته برای اولین بار استان لرستان ماهی آزاد شمال را در مزرعه پرورش ماهی خود پرورش بدهد. دراین میان شرایط مناسب برای تولیدات ماهیان خاویاری باعث شده تا تولیدکنندگان لرستانی بتوانند دراین زمبنه کارهای خوبی را انجام بدهند، به طوری که به گفته دست اندرکاران صنعت شیلات این استان گام خوبی را در زمینه تبدیل شدن به یکی از قطبها برداشته است.
تولید ۲۰ میلیون تخم ماهی چشمزده با کمک فرانسویان
شرایط مناسب برای تولید انواع ماهیان خصوصا نوع سردآبی آن موجب شده تا دراین زمینه سرمایه گذاری خوبی انجام بگیرد. مدیرکل شیلات لرستان با اشاره به تولید ۲۰ میلیون تخم ماهی چشمزده در استان توسط یک شرکت فرانسوی در این رابطه میگوید: «شیلات لرستان از سال ۷۳ شروع بکار کرده و با توجه به وجود ۲۴۵۰ کیلومتر طول رودخانه و سایر موارد، شرایط خوبی برای آبزیپروری داریم.» کیارش بیرانوند میافزاید: «حدود ۵۶۵ مزرعه پرورش ماهی در انواع مختلف و سالیانه ۲۸ هزار تن تولید داریم که ۱۴ هزار نفر اشتغالزایی مستقیم و غیرمستقیم دارند.» وی یادآور میشود: از سال ۹۲ به بعد ۱۶ هزار تن تولید به ۲۸ هزار تن رسیده و تولید نخست کشور را در بین استانهای غیرساحلی داریم.
این درحالی است که این استان در زمینه پرورش ماهی در قفس نیز اقدامات خوبی را انجام داده است به طوری که هم اکنون بیش از ۲۰۰۰ تن تولید داشته وبرای تولیدات بیشتر برنامه ریزیهای مدونی در دستور کار قرار گرفته است. از آنجایی که هر سال میلیونها دلار برای واردات تخم چشمزده هزینه میشد لذا به رفع کاهش هزینهها با یک شرکت فرانسوی برای همکاری در لرستان قرارداد بسته که نتیجه تولید ۲۰ میلیون تخم دراین منطقه بود. این درحالی است که با توجه به شرایط مناسب دراین زمینه قرار است یک ایستگاه تحقیقاتی آبزیان در لرستان احداث شود.
تولید یکمیلیون و ۲۰۰هزار تن تولید انواع آبزیان
آمارها نشان میدهد از زمان پیروزی انقلاب تا کنون یکمیلیون و ۲۰۰هزار تن تولید انواع آبزیان در کشور تولید شده که نسبت به اول انقلاب ۴۰برابر افزایش یافته است. این درحالی است که در میان استانهای کشور لرستان نیز ازجمله مناطقی که که در زمینه روبه فزونی رفتن تولید انواع آبزیان نقش خوبی را ایفا کرده است. امروز در سطح استان لرستان ۲۸ هزار تن در سال ظرفیت تولید و پرورش آبزیپروری وجود دارد که ظرفیت بالایی است و استعدادهای بیشتر از این وجود دارد که در دستور کار است. وزیر جهاد کشاورزی دراین خصوص میگوید: «روزی که انقلاب شد کل تولید صید و پرورش ماهی در کشور ۳۰ هزار تن بود، ولی امروز در لرستان ۲۸ هزار تن و در کشور یکمیلیون و ۲۰۰ هزار تن تولید صید، صیادی و پرورش ماهی داریم که ۴۰ برابر شده است.»
سید محمود حجتی میافزاید: «لرستان ظرفیتهای زیادی دارد و کار جدیدی نیز در حاشیه رودخانه کرخه در منطقه پلدختر در راستای توسعه و پرورش ماهیان خاویاری پیشبینی شده و در چهار فاز اجرا میشود که فاز نخست آن توان تولید ۲۵ تن خاویار و هزار تن گوشت ماهیان خاویاری تولید دارد.»
برنامه ویژه برای تکثیر واحیاء ماهیان خاویاری
شکار بی رویه در کنار آلودگیهای در شمال کشور خصوصا دریای خزر ازجمله دلابلی است که باعث شده تا تولید خاویار دراستانهای شمالی خصوصا گلستان طی سالهای اخیر کاهش چشمگیری یافته، اما مسوولان شیلات استان با اجرای طرحهایی مانند افزایش مزارع تولید بچه ماهی خاویاری و پرورش در استانهای دیگر برای جلوگیری از نابودی این آبزیان ارزشمند تلاش میکنند. ماهیان خاویاری جزو ذخائر ژنتیکی دریای خزر و ثروت عمومی به شمار رفته و هم اینک صید تجاری آن ممنوع است.
این گونهها از خانواده تاس ماهیان بوده که با توجه به قدمت آنها به عنوان فسیلهای زنده نیز شناخته میشوند. این ماهیان به ۲۷ گونه و زیرگونه در جهان تقسیم میشوند که پنج گونه از ماهیان خاویاری ممتاز جهان شامل فیل ماهی یا بلوگا، تاس ماهی روسی یا چالباش، تاس ماهی ایرانی یا قره برون، ماهی شیپ و ماهی ازون برون یا سوروگا گونههای اصلی دریای خزر هستند.
خاویار ماهیان خاویاری از گرانترین غذاهای جهان است
براساس اعلام اداره کل شیلات گلستان در سالهای اخیر میزان تولید خاویار از ماهیان خاویاری دریای خزر از ۳۰۰ تن به یک تن کاهش یافته است. مدیرکل شیلات گلستان با تایید این موضوع دراین خصوص میگوید: «یکی از برنامههای این اداره برای جلوگیری از نابودی ماهیان خاویاری، پرورش مصنوعی این آبزی است.» سیدجواد قدس علوی میافزاید: «هم اینک صید ماهیان خاویاری در خزر ممنوع است و توجه بیشتر به تولید و تکثیر این آبزی در مراکز پرورشی، این گونهها را از شرایط بحرانی خارج کرده و به ثبات نسبی خواهد رساند.» این درحالی است که طرح پرورش ماهیان خاویاری و بویژه فیل ماهی در مزارع منفرد و مجتمعهای خاویاری، ایدههای به اجرا درآمده شیلات گلستان برای جلوگیری از نابودی این آبزی و ایجاد فرصتهای جدید اشتغال است.
براساس اعلام شیلات گلستان تاکنون ۲۳ متقاضی راه اندازی مراکز پرورش ماهیان خاویاری در مزارع منفرد شدهاند که از آنان به دلیل نقش آفرینی موثر در ایجاد شغل، درآمد و رونق اقتصادی حمایت خواهد شد. به گفته مدیرکل شیلات گلستان؛ یکی از مشکلاتی در روند تولید ماهیان خاویاری در مزارع، طولانی بودن دوره تولید و پرورش این آبزی است. به گفته مدیرکل شیلات گلستان دوره تولید ماهیان خاویاری هشت ساله است، اما در مراکز آزمایشگاهی و علمی شیلات گلستان به دنبال کاهش مدت این دوره هستیم و امیدواریم با پایان یافتن تحقیقات آزمایشی و به ثمر نشستن آن، این دوره را به ۳ تا ۵ سال کاهش داده و از این طریق بهره وری هر چه بیشتر را نصیب پرورش دهندگان ماهیان خاویاری استان کنیم.
قدس علوی ادامه میدهد: «چشم انداز شیلات استان درافق ۱۴۰۴ افزایش تولیدات ماهیان خاویاری در مزارع منفرد به هشت هزارتن گوشت و حدود ۴۰۰ تن خاویار و در مجتمعهای تولید خاویار ۸ هزار و ۳۴۰ تن گوشت ماهی خاویاری و ۴۰۰ تن خاویار با اشتغالزایی ۴ هزار و ۸۰۰ نفر است.» علاوه بر توسعه مزارع تولید خاویار در گلستان؛ ارسال بچه ماهی به مزارع پرورش خاویار استانهای دیگر برای تکثیر و تولید فیل ماهی زمینه ساز رونق اشتغال بخش شیلات کشور بوده و تولید خاویار را از افزایش خواهد داد. درحالی که تا سالهای قبل گلستان تنها استان تولید کننده بچه فیل ماهی در کشور بود، اما در حال حاضر استانهای دیگراز جمله لرستان دراین زمینه فعالیت ویژهای را آغاز کرده اندو تولیدات خودرا با توجه به استقبال پرورش دهندگان ماهیان خاویاری به استانهای دیگر میفرستند.
این درحالی است که طی ماههای اخیر توزیع ۲۴ هزار قطعه بچه فیل ماهی برای پرورش در مزارع ماهیان خاویاری کشور آغاز شده، که بخشی از این بچه ماهیان به مزارع پرورشی برای پایداری و حفظ ژنتیک این ماهی و تولید و ایجاد اشتغال ارسال میشود. این فیل ماهیها با وزن متوسط ۱۰ گرم در مرکز بازسازی و حفاظت از ذخایر ژنتیکی شهید مرجانی گلستان با هدف تامین نیازهای کشور در زمینه تکثیر و برداشت ماهیان خاویاری تولید و بین دارندگان پروانه بهره برداری و پرورش این گونهها توزیع شد.
پرورش ماهیان خاویاری در ۲۰ استان کشور
ازآنجا که نمیتوان آینده روشنی را برای حفظ ماهیان خاویاری موجود دردریای خزر متصور شد لذا این مهم سیی شدتا کارشناسان مناطق مختلفی را برای تولید وتوسعه این ماهیان در استانهای مختلف کشور در نظر بگیرند. رئیس شیلات ایران بابیان اینکه طرح پرورش ماهی خاویاری در ۲۰ استان کشور درحالتوسعه است، میگوید: «این مهم موجب شده تا برای سال جاری تولید پنجتن ماهی خاویاری را پیشبینی کنیم.» حسن صالحی بابیان اینکه هماکنون پرورش ماهی خاویاری در ۱۱۶ مزرعه سطح کشور تولید میشود میافزاید: «با توجه به اقتصادی بودن و صادراتی بودن این نوع محصول آبزی استان سمنان نیز میتواند در طرح توسعه و پرورش ماهی خاویاری گامهای خوبی بردارد.»
آمارها نشان میدهد، بالغبر ۱۳۷ هزار تن از محصولات آبزی ایران به ارزش ۵۰۷ میلیون دلاربه کشورهای مختلف ازجمله آسیای جنوب شرقی، کشورهای حوزه اوراسیا، اروپا و حوزه خلیجفارس صادرشده است که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۰ درصد رشد داشته است. درحال حاضراستانهای گلستان، گیلان، مازندران، اردبیل، زنجان، آذربایجان شرقی وغربی، بوشهر، مرکزی، هرمزگان، خراسان شمالی. سیستان وبلوچستان، سمنان، کردستان، قزوین وتهران، لرستان، کرمان، خراسان شمالی، ازجمله مناطقی هستند که دراین زمینه فعالیت دارندموضوعی که نوید بخش روزهای خوبی برای این صنعت پرسوداست.
درحالی که برای سال ۹۷ نیز پنج تن تولید خاویار پرورشی برآورده شده است، پیش بینیها نشان میدهد خاویار استحصالی ایران از محل پرورش ماهیان خاویاری تا پایان برنامه ششم توسعه به ۱۰ تن برسد. پنج گونه از ماهیان خاویاری ممتاز جهان همچون فیل ماهی (بلوگا)، تاس ماهی ایرانی (قره برون ایرانی)، تاس ماهی روسی (چالباش روس)، شیپ و اوزون برون (دراکول) در دریای خزر زندگی میکنند که اکنون در فهرست گونههای در معرض خطر انقراض قرار دارند.
آمار سال ۲۰۱۰ نشان میدهد، مجموع صید و برداشت مجاز ماهیان خاویاری پنج کشور حوزه دریای خزر ۹۸۹ تن ماهی خاویاری نر و ماده و حدود ۸۶ تن سهمیه صادرات خاویار از کل دریای خزر بوده که سهم مجاز ایران در صید تجاری ماهیان خاویاری ۴۰۳ تن ماهی نر و ماده (۴۱ درصد) و ۳۹ تن صادرات خاویار (۴۵ درصد) بوده است. در همین مدت، روسیه از صید ماهیان خاویاری ۲۶۸ تن و صادرات خاویار ۲۳ تن و جمهوری آذربایجان نیز در صید ماهیان خاویاری ۸۴ تن و صادرات خاویار ۶ تن سهم داشت.
ایران در سالهای ۱۳۷۶، یک هزار و ۳۰۰ تن، ۱۳۸۷ حدود ۱۷۸ تن، ۱۳۸۸ حدود ۱۳۱ تن، ۱۳۸۹ حدود ۹۳ تن و ۱۳۹۰ حدود ۸۰ تن برداشت ماهیان خاویاری از حوزه خزر داشته است. در یک دهه اخیر ذخایر ماهیان خاویاری دریای خزر که ذخیره مشترک بین پنج کشور حاشیه خزر از جمله روسیه، قزاقستان، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان و جمهوری اسلامی ایران است، به دلایلی همچون صیدهای بی رویه و غیرمجاز، سن بالای بلوغ این گونهها از حجم سه هزار تن به کمتر از ۵۰۰ تن رسید که زنگ خطر را برای کشورهای ساحلی دریای خزر به صدا درآورد.
ماهیان خاویاری تحت عنوان استروژن از خانواده تاسماهیانی هستند که پیشینه آنها به چند ۱۰۰ میلیون سال و عصر ژوراسیک برمیگردد که ۲۷ رقم گونههای ماهیان خاویاری در دنیا موجود است که از این تعداد پنج گونه منحصر به فرد آن در دریای خزر زندگی میکنند؛ دریایی که به تنهایی ۹۳ درصد ذخایر ماهیان خاویاری جهان را در خود جای داده است. ارزش ماهیان خاویاری نه برای استفاده از گوشت بلکه برای تخم خاویار طلایی، سرخ و سیاه است که در شمار اشرافیترین صبحانههای جهان قرار دارد که در این میان خاویار سیاه (مروارید سیاه) با ارزشترین آنهاست.
بر اساس توافق سران پنج کشور حاشیه دریای خزر در اجلاس کمیسیون مشترک منابع زنده دریای خزر در باکو مقرر شد از سال ۲۰۱۰ میلادی به مدت پنج سال صید تجاری ماهیان خاویاری برای بازسازی ذخایر دریایی ممنوع شود که این مهم در ابتدای سال ۲۰۱۲ عملیاتی شد و این کشورها موافقت کردند با اجرای طرحهای مختلف منابع زنده این دریا را تحت حفاظت و بازسازی قرار دهند. در سال ۲۰۱۵ میلادی طبق تصمیم کمیسیون حفاظت و بهره برداری بهینه از منابع زنده دریای خزر، ممنوعیت صید تجاری ماهیان خاویاری به مدت پنج سال دیگر تا سال ۲۰۲۰ تمدید شد تا ذخایر این گونه ماهیان احیا و بازسازی شود.
کماکان ممنوعیت برداشت تجاری ماهیان خاویاری در دریای خزر برقرار است و کشورهای حاشیه دریای خزر ملزم به رعایت این توافقنامه هستند و تنها کشورهای دارای مراکز تکثیر میتوانند سالیانه برای فعالیتهای تحقیقاتی و تکثیر و بازسازی ذخایر مقدار کمی برداشت و رهاسازی داشته باشند.
