كشور ما با صنعت نشر جهان تاكنون از دو مسير ارتباط برقرار كرده است؛ مسير اول موضوع حضور نمايندگان صنعت نشر ايران (چه در بخش خصوصي و چه در بخش دولتي) در نمايشگاههاي بينالمللي و آشنايي با تازههاي نشر يا پيشرفتهاي انجام شده در حوزه نشر و چاپ در سالهاي اخير توانسته است به حركت هايي چون خريد حق انتشار ترجمه يك كتاب در كشور منجر شود كه البته اين پل ارتباطي عمدتاً از سوي يك يا دو ناشر خصوصي صورت گرفته است و در فضاي اقتصادي و قانوني كشور ما بيشتر جنبه اخلاقي دارد تا الزامآور.
مسير دوم به خريد آثار از كشورهاي مبدأ غربي و شرقي منتهي ميشود كه به مدد نبود قانون رعايت حق مؤلف در كشور ما گاهي منجر به حضور چند ترجمه از يك اثر در كشور ما شده است. اين حركت به ويژه در حوزه ناشران كودك و نوجوان منجر به اين مسئله شده است تا برخي از ناشران با حضور در برخي نمايشگاههاي كتاب خارج از ايران با خريد انبوه اثري و تنها با نگاه اقتصادي نوعي جريان ادبي وارونه و گاه ناصحيح در داخل كشور ما روانه شود.
موج سوم ارتباط صنعت نشر ايران با نشر در جهان بازاريابي و حضور اقتصادي و گاه تبليغاتي ناشران غيرايراني در كشور است كه حتي در نمونههاي بهتر از اين در رابطه با انتشار اثر در كشوري ديگر و انتقال آن به فروش در ايران شده است.
كشور چين در سالهاي اخير به دليل حضور چندين و چند جانبه در فضاي اقتصادي جهان توانسته خود را به عنوان يك عنصر تأثيرگذار در عرصه ارتباطات بينالملل مبدل كند و اين موضوع در حوزه نشر نيز در سالهاي اخير با حركتي بالقوه و رو به رشد همراه بوده است. آشنايي با چند و چون نشر در پرجمعيتترين كشور جهان از اين منظر براي علاقهمندان به مطالعه و نشر در كشور ميتواند براي ما قابل اعتنا باشد كه تجربه پيموده شده از سوي اين كشور در حوزه نشر و كتابخواني ميتواند براي كشور ما طي كردن روند صنعتيشدن نشر و نيز ترويج كتابخواني در كشور منشأ تجربه قابل اعتنايي باشد.
اصول ابتدايي نشر در كشور اژدها
سيدجلال حسيني از فعالان فرهنگي در كشور چين است كه در ۱۸ سال گذشته وقت خود را صرف تعامل و تبادل فرهنگي ميان ايران و چين كرده است. در معرفي صنعت نشر چين به ناشران ايراني و نيز ظرفيت موجود در اين كشور براي حضور ناشران و نويسندگان ايراني ميگويد: انتشارات در چين كاملاً دولتي است و تمام اخبار و كتابها و مجلات و روزنامهها كاملاً نظارت ميشود. جالبتر اينكه بدانيد ماهانه ليست كلمات ممنوع براي حضور در كتاب در چين منتشر و به ناشران داده ميشود.
به گفته حسيني در چند سال گذشته ناشران چيني موظف به سودآوري در صنعت نشر كتاب شدند و اين يعني بالا بردن كيفيت چاپ و حضور بهترين تجهيزات چاپ در اين كشور كه اين موضوع منجر به اين شده است كه بعضي از ناشران اروپايي بهترين كتابهايشان مثل انجيل را اين روزها در چين منتشر ميكنند و به اروپا ميبرند.
به گفته اين فعال فرهنگي ايراني چين در سالهاي اخير برنامههاي مفصلي براي مطرح كردن خودش به منظور قدرت برتر فرهنگي در جهان سازماندهي كرده است و در همين راستا دولت اعلام كرده است به ناشراني كه بتوانند مديران معيني براي فروش در خارج از كشور داشته باشند پاداش ارائه خواهد داد.
ذرهبين نظارت بر ناشران
كشور و ناشران چيني اما در كنار سرمايه گذاري گستردهاي كه براي حضور در نشر جهان تدارك ديدهاند از حيطه محتوايي نيز با جريان بررسي پيش از انتشار به مراتب سختگيرانهتري نسبت به كشور ما برخوردار هستند. خانم شي ژيانو، نماينده انتشارات رودخانه زرد كه در ايام هفته كتاب چند روزي را ميهمان كشور ايران بود در اين رابطه ميگويد: تمام افراد شاغل در تمام انتشارات چين همه از طريق دولت انتخاب ميشوند اما اگر سودآوري داشته باشند در پست و سمت خود ميمانند و اگر نداشته باشند از كار خود بركنار ميشوند و مديران در مقداري از سود شركتها سهيم هستند.
اين ناشر چيني همچنين در رابطه با شمايل كلي نشر در كشورش تعداد ناشران كشور را ۵۶۱ عنوان كه نزديك به يك بيستم ايران است معرفي كرده و ميگويد: نشردر چين كاملاً دولتي است و هيچ ناشري حتي به صورت نيمه خصوصي هم پيدا نميشود. تمامي آثار در هر حيطهاي بايد با نظر دولت منتشر شوند و مسئولاني كه كنترل كتابها را بر عهده دارند زير مجموعه وزارت فرهنگ و ارتباطات چين هستند. در يك نگاه كلي فعاليتهاي نشر به دو صورت كنترل ميشوند؛ اول كتابهايي كه تمام وزارتخانهها و سازمانهاي دولتي منتشر ميكنند و مستقيماً زير نشر دولت است و ديگري ناشراني كه مستقيماً توسط دولتهاي محلي اداره ميشوند. از نظر محتوا هم ناشران به دو قسمت تقسيم ميشوند؛ يك قسمت كتابهايي كه موضوعات عمومي و مذهبي را منتشر ميكنند و ازاين دست انتشارات در هر استان فقط يك ناشر و يك مركز وجود دارد و بخش دوم ناشراني هستند كه كتابهاي تخصصي و علمي منتشر ميكنند و در هر استان شامل چندين مجموعه ميشوند.
نگاه حزبي به دين در نشر چين
سيدجلال حسيني هم در اين رابطه با اشاره به اينكه صنعت نشر در چين و نيز سرمايهگذاري در آن بايد با يك استراتژي مشخص و به دور از جريانات ديني و ايدئولوژيك انجام بپذيرد، ميگويد: چند سال قبل سفارتخانه ايران ميخواست نمايشگاه خطاطي قرآن در چين برگزار كند اما چون كلمه قرآن در عنوان نمايشگاه بود در هيچ استاني اجازه برگزاري نمايشگاه داده نشد اما ما همين نمايشگاه را با عنوان خطاطي ايراني برگزار كرديم و مجوز گرفتيم. در كل روي كلمه قرآن، اسلام و دين، چينيها حساسيت دارند و نبايد با اين كلمات كار كنيد. انتشار كتابي كه اسم، نام و سبقه اسلامي دارد سخت و ناممكن است. هيچ وقت مشخصاً به شما نميگويند كتاب را چاپ نكنيد اما عملاً نميگذارند.
وي همچنين ميگويد: البته چينيها در زمينه فرهنگ ايران به طور عام و جدا از اسلامي بودن آن علاقهمندند. يكي از كتابهاي خوبي كه در چين چاپ شده كتاب قصههاي خوب براي بچههاي خوب است يا مجموعه ۱۸ جلدي آثار ادبيات كلاسيك ايران كه دانشگاه پكن آن را به زبان چيني منتشر كرده است اما در زمينه آثار مذهبي حساسيت بسيار وجود دارد. در چين فقط سه انتشارات مجوز چاپ قرآن را دارند و فقط هم ميتوانند يك ترجمه خاص و خنثي از قرآن چاپ كنند در صورتي كه ترجمههاي بسيار بهتري از قرآن به زبان چيني وجود دارد كه هيچ وقت اجازه انتشار نميگيرند.
چينيها بسيار علاقهمند به كار در زمينه كتابهاي كودكان هستند همچنين از فيلمهاي دهه ۶۰ و ۷۰ ايران بسيار استقبال ميكنند؛ مثلاً فيلم بچههاي آسمان مجيد مجيدي تاكنون ۳۶ بار از شبكه دولتي تلويزيون به درخواست مردم پخش شده و در آكادميهاي فيلمسازي چين تدريس ميشود اما فيلمسازان ما همكاري خوبي ندارند و فيلمهايشان را براي انتشار نميدهند در صورتي كه فيلمسازان تركيه و هند در اين فرصت خيلي از فيلمهايشان را در جامعه چين مطرح كردند.
تجربيات ماندگار در ترويج كتابخواني
كشور چين با وجود نزديك به ۵۶۱ ناشر سالانه نزديك به ۳۶۰ هزار عنوان كتاب منتشر ميكند. شايد در يك نگاه كلي اين ميزان اثر قابل اعتنا نباشد اما نگاهي به شمارگان چند ده هزار عنواني كتاب و فروش آن در اين كشور حكايت از فروش ويژه كتاب در اين كشور دارد.
سيدجلال حسيني بخشي از اين فروش را به زبان و الفباي چيني مربوط ميداند و ميگويد: خانوادههاي چيني براي حفظ سواد خود مجبور به خواندن كتاب هستند. يعني اگر نخوانند خواندن از يادشان ميرود و همين معادله ساده كتاب را به ۱۰ درصد از هزينه خريد سبد خانوار از سوي آنها تبديل كرده است.
از سوي ديگر ميانگين تيراژ كتاب ۱۰ هزار نسخه است. در طول ساليان گذشته كتابهاي حماسي با استقبال بيشتري در چين مواجه ميشوند. هر كتاب بلافاصله پس از انتشار به شيوههاي مختلفي معرفي ميشود از جمله يك شبكه منسجم اينترنتي است كه بلافاصله كتابها پس از انتشار در آن سايت اينترنتي معرفي ميشوند و شيوه ديگر رسانههاي عمومي است كه به شكل ويژهاي خود را ملزم به معرفي كتاب به مخاطبان ميدانند. از سوي ديگر تجربه ايجاد كتابفروشيهاي چندطبقه دولتي كه در آن مخاطب ميتواند از نزديك و بيهيچ دغدغهاي دست به انتخاب و حتي مطالعه كتاب بزند بيآنكه حتي يك نفر از او بازخواستي انجام دهد نيز از تجربههاي ماندگار در حوزه نشر چين است.
ژيائو ين در رابطه با نگاه نشر كشورش به موضوع ترويج كتابخواني ميگويد: در چين كتابفروشيهاي دولتي بزرگ و چندين طبقه وجود دارد كه به صورت باز در اختيار همه است و حتي ميتوان از صبح تا غروب در آن نشست و كتابي را خواند اما كتابفروشهاي خصوصي هم هستند كه كوچك بوده و اين امكان را در خود ندارند و البته با بحران اقتصادي هم همراه هستند. به گفته اين ناشر چيني سياست اين كشور در حال حاضر ترجمه آثار چيني به ديگر كشورها و معرفي نشر و ادبيات چين به جهان است. البته روند معكوس آن هم امكانپذير است، ولي سختگيريهايي درباره آن وجود دارد. به طور كلي دو موضوع در امر ترجمه براي ما اهميت دارد؛ اول تناسب اثر با ايدئولوژي حاكم در كشور و ديگر تأثير اقتصادي انتشار آن كتاب در چين.
