جوان آنلاین: ادبیات پایداری ایران در سالهای اخیر از زوایای مختلفی به مسئله حصر و آزادی خرمشهر پرداخته و تولیدکنندگان فرهنگی آثار متفاوتی در این مسئله برای مخاطب پدید آوردهاند. انتشارات سوره مهر با نشر و تولید آثار از نگاه متفاوت، توانسته به یک ماجرا از ابعاد مختلف بپردازد و برای هر سلیقهای خوراک فرهنگی تهیه نماید. از «صباح» و «دا» تا «تکاوران نیروی دریایی در خرمشهر» و از آن فراتر «اعترافات»، وقایعی را به عرصه نوشتار میآورند که کمتر شنیده شده و برای تقویت وطندوستی باید از آن بدانیم.
بازپسگیری خرمشهر در سوم خرداد ۱۳۶۱ به گواه بسیاری از تاریخنویسان و رزمندگانی که خاطرات خود را به صورت مکتوب در آوردهاند، لطف خداوند و ثمره ایمان بالا و استقامت مردم در برابر نیروهای عراقی بود. خرمشهر به دلیل موقعیت مرزی، کلید کنترل جنوب و مسیرهای استراتژیک بود و آزادسازی آن نماد روحیه مقاومت مردم و رزمندگان و شکست بخشی از اهداف و برنامههای رژیم عراق شد. از این رو ثبت مقاومت و ایستادگی مردم به صورت مکتوب، تولید آثار تصویری، صوتی و ... از اهمیت بالایی برخوردار است. بسیاری از رزمندگان در صحنه و مردم خرمشهر خاطرات سقوط و روزهای جنگ را ثبت کردهاند که منبع خوبی برای آشنایی با تاریخ کشورمان و روزهای ملتهب تاریخی است. در این یادداشت سعی داریم به معرفی بخشی از این آثار که از سوی انتشارات سوره مهر منتشر شدهاند، بپردازیم.
تکاوران نیروی دریایی در خرمشهر
«تکاوران نیروی دریایی در خرمشهر» شرح حالی از دفاع ۳۴روزه مردم و تکاوران نیروی دریایی ارتش در روزهای ابتدایی جنگ تحمیلی است که از زبان ناخدا هوشنگ صمدی، فرمانده گردان تکاوران بیان میشود. روند کتاب از کودکی ناخدا صمدی در اردبیل آغاز میشود و مراحل آموزشی او در انگلیس همزمان با صدام را بیان میکند و تا لحظه آغاز جنگ ادامه مییابد. نکته مهم و اوج کتاب، شفافسازی درباره مسئله تخلیه خرمشهر است؛ ناخدا صمدی با قطعیت هرگونه تصمیم خودسرانه در این باره را رد کرده و به اجرای دستور مافوق اشاره میکند. در متن کتاب جزئیات نبردهای تن به تن، شجاعت تکاوران و صحنه تلخ تخلیه شهر بیان میشود که روایتی آغشته به غم و غرور است. ورژن کودک و نوجوان این کتاب از سوی نشر مهرک با نام مجموعه «قصههای دریا - تکاوران خرمشهر» منتشر شد.
دا
کتاب «دا» یکی از مهمترین آثار حوزه ادبیات پایداری است که تا کنون بیش از ۱۴۰ بار تجدید چاپ شده و مخاطبان زیادی را جذب کرده است. «دا» خاطرات سیده زهرا حسینی از جنگ و حوادث خرمشهر است. کتاب از کودکی او در عراق و مهاجرت اجباری خانواده او تحت فشار رژیم بعث عراق به خرمشهر آغاز میشود، سپس به آغاز جنگ، فعالیتهای داوطلبانه و جهادی و محاصره و ترک شهری که با تمام خاطراتش گره خورده ادامه میدهد و در نهایت به روایت وقایع پس از جنگ و ملاقاتش با امام خمینی میپردازد. «دا» شامل تکاندهندهترین روایتهایی است که از جنگ تحمیلی عراق بر جای مانده و شاید وهمآورترینِ آن خاطرات خانم حسینی در سردخانه خرمشهر و تغسیل اجساد کودک و پیر و جوان و حتی جنینهای سقط شده باشد. زهرا حسینی شرح میدهد که چگونه بسیاری از زنان باردار در اثر وحشت ناشی از بمباران دچار سقط جنین شدهاند. کتاب «دا» گوشهای از فجایع رخ داده در شهر را به خوبی روایت میکند و درد و رنج را برای مخاطب ملموس میسازد. جمعآوری اجساد تکهتکه شده مردم، کشته شدن هولناک امام جماعت مسجد جامع و آوارگی مردم در سطح اجتماعی و غسل و دفن پدر و برادر خود در سطح فردی، عمق جنایت و فاجعه رخ داده در خرمشهر را نشان میدهد. خاطرات سیده زهراحسینی که ازسوی سیده اعظم حسینی نوشته شده، از تلخترین روایتهای تاریخ شفاهی ایران است که به دلیل جذابیت و صراحت باعث میشود مخاطب وقایع را زندگی کند و از تکتک حوادث تاریخی متأثر شود.
صباح
کتاب «صباح» روایتی زنانه از صباح وطنخواه از دل آتش و محاصره است که ازسوی فاطمه دوستکامی نوشته و سوره مهر آن را منتشر کرده است. صباح، راوی روزهای غمانگیز و پرحادثه ابتدای جنگ و خدمات داوطلبانه صباح وطنخواه، زهرا حسینی و الهه حجاب در مسجد جامع خرمشهر است. کتاب گاهی غمانگیز و گاهی صمیمی است، لحن دلنشین دارد و با عینکی جزئینگر و زنانه، حوادث را در ذهن مخاطب عینی میکند. شاید بتوان کتاب «صباح» را مکمل «دا» معرفی کرد و از آن دسته آثاری دانست که پرچمدار روایت زنانه هستند. همچنین کتاب خاطرات صباح به معمای قدیمی «چرا بسیاری از مردم عادی حاضر به ترک کردن شهر خود نشدند؟» که در ذهن بسیاری از مردم جای دارد، پاسخ میدهد.
بشکوچ
کتاب «بشکوچ» یکی از رمانهای مجموعه ۹ گانه خرمشهر است؛ ماجرایی عاشقانه در بستر جنگ و محاصره خرمشهر که ازسوی سلمان کریمی نوشته و انتشارات سوره مهر آن را منتشر کرده است. داستان کتاب، زندگی یکی از تکاوران پایگاه دریایی بوشهر را حین محاصره ۳۴ روزه خرمشهر روایت میکند. تکاوری که برای دفاع از کشور در مقابل دشمن متجاوز اعزام و هنگام ورود به شهر عاشق دختری میشود و این احساس در تمام مدت مأموریت او همراهش است. «بشکوچ» از آن دسته آثاری است که با ترکیب احساس و جنگ، زندگی را در بطن شرایط حساس به تصویر کشیده و بحران را برای مخاطب ملموستر کرده است.
اعترافات
کتاب «اعترافات» مجموعه خاطرات عبدالعزیز قادر السامرایی، سرهنگ سابق ارتش عراق است که در جنگ به اسارت ایران درآمده و جنایتهای رژیم عراق را طی این گفتوگو بیان میکند. راوی به شرح وضعیت جبهه عراق در عملیاتهای مختلف و اعمال هولناکی مانند محاصره و اشغال خرمشهر، کشتارهای دستهجمعی، اعدام دانشآموزان و سرقت اموال مردم میپردازد؛ همچنین از دیکتاتوری صدام پرده برداشته و درباره برخورد او نسبت به متحدین عرب که در جنایت حمله به ایران شرکت کردهاند، میگوید: «برخورد با مصریهای فراری از جبهه، مانند برخورد با سربازان عراقی بود. ۸۰ سرباز مصری به دلیل فرار از جبهه و عدم تمایل به شرکت در جنگ، ازسوی جوخههای اعدام عراق به هلاکت رسیدند و اجسادشان جداگانه به مصر منتقل شد.» کتاب «اعترافات» از آن دسته آثاری است که به دلیل روایت از زبان یکی از شرکای جنایات رژیم بعث (که به گفته خودش مدت مدیدی را همراه آنان سپری کرده) از ارزش تاریخی بالایی برخوردار است و اثر ارزشمندی در مطالعه تاریخ شفاهی ایران به شمار میرود.
حماسه یاسین
کتاب «حماسه یاسین» خاطرات سید محمد انجوینژاد، از غواصان لشکر ۲۱ امام رضا (ع) است که در عملیات کربلای۵ شرکت داشته و از حال و هوای رزمندگان و شهر میگوید. داستان از مهر ۱۳۶۵ آغاز میشود و به تشکیل گردان ویژه یاسین و آموزش رزمندگان میپردازد؛ نقطه اوج ماجرای کتاب، عملیات کربلای۵ است که سید محمد انجوینژاد بیپرده از جانفشانیهای رزمندگان سخن میگوید. در قسمتی از کتاب آمده: «ناگهان صدای چاشنی نارنجکی که در کانال افتاد، ما را به خود آورد. حمزه بدون معطلی خودش را انداخت روی نارنجک! چند لحظه بعد، نارنجک منفجر شد. بلند که شدم، جنازه تکهپاره حمزه مقابلم بود.» کتاب «حماسه یاسین» منبع مناسبی برای تاریخ شفاهی و شناخت مشی و اخلاص رزمندگان جنگ تحمیلی و ایثار و فداکاری بیمنت آنان است.
آثار مرور شده صرفاً بخشی از مجموعههای انتشار یافته در رابطه با خرمشهر و دفاع مقدس است. مخاطبان با مراجعه به سایت سوره مهر میتوانند با توجه به طبع و سلیقه خود از میان کتابها اثری را پیدا کنند تا بیشتر درباره تاریخ ایران و جنایاتی که بر علیه ملت ما رخ داد آشنا شوند. نقطه اشتراک تمام این محصولات، مقاومت و ایستادگی در برابر بیگانه است که از دیرباز در فرهنگ ایران وجود داشته و همچنان قابل مشاهده است.
