در دههای که گذشت، با موج گستردهای از تأسیس شبکههای ماهوارهای دینی اسلامی و مسیحی عربی و فارسی مواجه بودهایم که هر کدام شبانهروز برنامههای متنوع بسیاری از سخنرانی، میزگرد، مسابقه، برنامههای کودک و غیره را برای خود برنامهریزی کردهاند. هدف از تأسیس این تعداد از شبکههای دینی و همچنین نوع برنامههای آنان و نحوه تأمین مالی آنها حکایتی است که در این گزارش، به نقل از چند تن از کارشناسان رسانه اسلامی در سوریه و مصر مورد بررسی قرار میگیرد. مهمترین نکتهای که در گفتههای اینان مشهود است، اتفاق نظر آنها بر انحراف و التقاط اندیشه این شبکهها و تأمین مالی آنها از سوی برخی جریانهای سیاسی تندرو و حتی تروریسم و همچنین برخی گروههای مافیایی نفتی عربی است. شاید بتوان اینگونه نتیجه گرفت که لابی فکری تعصب و خشونت دینی، اینبار نتیجه گرفته است که با شمایی زیباتر و امروزیتر، طرفداران متعصب خود مخصوصاً از میان جوانان پرشور و احساس را تربیت کند. گفتنی است سخنان کارشناسان این گزارش پیش از وقوع حوادث مصر و تونس بوده است و به همین دلیل اشارهای به این حوادث در مصادیق آنان دیده نمیشود.
بازگشت به دهه 70خانم دکتر «عزت عوده»، محقق و استاد دانشکده ارتباطات دانشگاه قاهره معتقد است که اساس مشکلات و انحرافات عقیدتی اسلامی- مسیحی جهان اسلام مخصوصاً در کشورهای فعالتری همچون مصر از دهه 70 میلادی در زمان ریاستجمهوری انور سادات رئیسجمهوری اسبق مصر شکل گرفت که از برخی جریانهای اسلامگرای خاص که مورد نفرت عموم مردم بودند، حمایت مالی کلانی از سوی دولت شد و این گروهکهای التقاطی را که بیشتر متأثر از اندیشههای سلفی محمد عبدالوهاب بودند از قاهره تا ریاض گسترش داد. این در حالی بود که برخی احزاب اسلامگرای دیگر همچون اخوانالمسلمین به دلیل گرایشهای انقلابی خود، آن روزها در زندانهای سادات به سر میبردند. توانایی مالی رهبران این گروههای افراطی اسلامی و برخی گروههای مسیحی، منجر به گسترش فعالیتهای آنان و جذب جوانان و تشکیل ستادهای تبلیغی در سراسر جهان اسلام و حتی جهان غرب گردید.خانم عوده میگوید:«اینکه مشاهده میشود هر ماه چند شبکه جدید دینی همچون قارچهای سمی ناگهان ظهور میکنند، ناشی از همان سرمایههای کلانی است که برخی مقاصد سیاسی را در ورای خود دارد. در غیر این صورت هزینه راهاندازی و ادامه فعالیتهای یک شبکه ماهوارهای با حداقل مخاطبین و بدون هیچ فعالیت درآمدزا، چگونه تأمین میشود؟»این استاد ارتباطات به تحقیقی میدانی که از سوی برخی دانشجویان دکترای دانشکده ارتباطات دانشگاه قاهره بر میزان رغبت مردم مصر از شبکههای ماهوارهای دینی صورت گرفته بود اشاره میکند. نتیجه آن تحقیق این بود که بیش از هشتاد درصد مردم، آموزههای دینی این شبکهها را بر خلاف ارزشها و عقائد دینی و ملی خود میدانند.مهمترین نکتهای که مردم در این نظرسنجی بدان واکنش نشان دادهاند، سیاست جنگ میان ادیان است که این شبکهها به راه انداختهاند و جز فرقه دینی خاص خود، هیچ مکتب دیگری را قبول ندارد و علیه آنان با صراحت تمام برنامه ساخته و به تمامی مقدسات و ارزشهای آن توهین میکند. خب، در کشوری همچون مصر با حضور اکثر ادیان ابراهیمی و لزوم احترام به عقاید دینی همدیگر، حداقل برای همزیستی مسالمتآمیز، چگونه چنین شبکههایی میتوانند اثرگذار باشند.خانم دکتر عوده در ادامه میگوید:«این یک فضاحت دینی است که در یک کشوری، بخواهید با زور دین جوانان را تغییر دهید یا یک شبکه افراطی مسیحی، بر خلاف منش صلحجویانه مسیح علیهالسلام، جوانان را به مبارزه علیه اسلام دعوت کند و تمام وقت و هزینه خود را صرف نمایش نقاط منفی مسلمانان کند.»وی وقوع چنین رقابتی را در دیندار کردن مردم، دلیل بزرگ ضعف اعتقادی جوانان مسلمان و مسیحی امروزی میداند، چرا که آموزگاران دینی آنها تنها با رویکردی سلبی، دینهای ضد خود را میکوبند.این کارشناس رسانه و دین در ادامه میگوید:«نقطه شروع این شبکهها، ایجاد روح تنفر در تماشاگر نسبت به دین و فرقه مقابل است، اما پس از آنکه در جدالهای متنوع و گوناگون لفظی، ذهن مخاطب این تماشاگر آماده شد، نهایت آن میشود که رهبر آن دین فتوای قتل متمسکین به دین دشمن را صادر میکند و این همان سیاست گروههای تروریستی است که از ابتدا پشت این شبکهها قرار گرفته بودند.»
تأسیس دینهای ملی و جهانبینیهای حزبی«نذیر جعفر»، نویسنده، روزنامهنگار و منتقد سوری با بیان آنکه موج ملیگرایی افراطی امروزه با موج دینگرایی افراطی در یک جبهه قرار گرفتهاند، بیان میکند:«امروزه با پدیدهای به نام جهانبینی سیاسی مواجهیم که برای حفظ منافع سیاسی و مالی خود، دست به تحریک تعصبهای دینی و ملی مردم میزند و تأسیس شبکههای ماهوارهای را بهترین ابزار برای این هدف میداند تا مردم دینمدار شهرها، قبایل، روستاها و عشایری که بدون اطلاع از ماهیت این شبکهها به دلیل گرایشها و احساسات پاک دینی و ملی خود به تماشای برنامههای آنها مینشینند، برای تأمین منافع خود شستشوی مغزی دهند.» این نویسنده و تحلیلگر اندیشه اسلامی در ادامه، نقش رهبران اصلی ادیان و احزاب را در مقابله با چنین آموزههای انحرافی بسیار مهم و حیاتی میداند.
مسمومیت اندیشهدکتر «سلام الکواکبی» استاد دانشگاه و تحلیلگر مسائل دینی از سوریه معتقد است که خطر بزرگتر از اختلاف اسلام و مسیحیت، اختلاف میان مذاهب یک دین است. او مثالی میزند از یک کلاس مدرسه یا دانشگاه سوریه، مصر یا لبنان که ممکن است از مذاهب مختلف دینی در آن حضور داشته باشند.حال اگر معلم از یک مذهب طرفداری و باقی مذاهب را منحرف خطاب کند، در رابطه میان شاگردان چه تأثیری میگذارد. همین مسئله امروزه در میان شهروندان یک کشور با تنوعی از ادیان و فرق مختلف اسلامی در حال وقوع است. دکتر کواکبی نکته دیگر در مورد شبکههای دینی را نوع اندیشههای سطحی و خرافی آنان دانسته که به اعتقاد وی اگر دقتی عمیق در ادبیات و مفاهیم هر یک از این شبکهها شود، به این مسئله خواهیم رسید که نوعی از دین فضایی با تواناییهای خارقالعاده در حال آموزش است که تماشاگر را تنها در خیال و توهم خود دیندار میکند نه در واقعیت زندگی و روابط اجتماعی.
اندیشههای نفتی حاکم بر رسانه«احمد ابو خنیجر» نویسنده و داستاننویس مصری، تأسیس شبکههای زنجیرهای دینی در تلویزیون را بازی سیاسی میداند که امنیت یک منطقه را تهدید میکند. وی میگوید:«تنها چیزی که در این شبکهها از سوی مخاطب دریافت نمیشود، اخلاق دینی است. آنچه امروز در کشورهای اسلامی رخ میدهد تکرار همان بازی سیاسی دهه هشتاد است که با حذف مهرههای اصلی جریانهای دینی و گماشتن برخی چهرههای وابسته برای شکستن خطوط قرمز ادیان، احساسات مردمی را تحریک کرده و آنان را علیه همدیگر میشورانند. در دهه هشتاد نیز با کشتار گسترده مسیحیان و غارت اموال آنان از سوی برخی جریانهای افراطی وهابی مواجه بودیم که بیشتر عاملان آن وقایع، مردمی ساده بودند که فریب دستورات دینی برخی رهبران جعلی خود خورده بودند.» این نویسنده منتقد با اشاره بیشتر به وقایع دهه هشتاد مصر، چند کاست نوار و کتاب را اولین ابزارهای جریان وهابیت در مصر دانست که اینگونه به نشر اندیشههای انحرافی میپرداختند و کمکم طرفداران خود را افزایش میدادند تا اینکه امروزه با داشتن چندین شبکه ماهوارهای فعال و ارتزاق از سوی سرمایهداران نفتی عربستان، توانایی آن را پیدا کردهاند که منجر به تحولات اساسی همچون کشتار گسترده شیعیان در منطقه شوند.
