تغییر قیمت طلا، نفت و ارز بر بازارهای مالی تأثیر فوری دارد

بازارهای جهانی تحت تأثیر شوك طلایی و نفتی

دو کالای نفت و طلا از جمله محصولات استراتژیک در بازارهای بین‌المللی محسوب می‌شوند. در این میان طلا با توجه به ارزش ذاتی، فسادناپذیری، برخورداری از مقبولیت عامه، قدرت نقدشوندگی و هزینه نگهداری پایین از اهمیت بالایی برخوردار است؛ تا جایی‌ که طلا پیشرفته‌ترین پول کالایی در جوامع مختلف بوده و یکی از پشتوانه‌های اصلی همه ارزها است. دیگر کالای مهم و استراتژیک، نفت است كه از زمان كشف و استخراج صنعتی تا به امروز، مهم‌ترین و ارزان‌ترین منبع تامین انرژی برای بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی است؛ به طوری كه نوسانات قیمت آن مستقیماً با رونق و رکود اقتصاد جهانی ارتباط دارد. لازم به ذكر است این رابطه دو طرفه است، به‌طوری‌که در کشورهای تولیدكننده نفت، درآمد حاصل از نفت و در کشورهای مصرف‌كننده و به ویژه صنعتی نقش نفت در هزینه تمام شده کالاها و خدمات، مؤثر است. در این ارتباط کشورها هنگام ركود اقتصادی به استفاده از سیاست‌های پولی و مالی انبساطی جهت دستیابی به تثبیت اقتصادی یا خروج از رکود اقتصادی متوسل می‌شوند؛ این سیاست‌ها علاوه بر تأثیرگذاری بر بخش‌های حقیقی اقتصاد، بر ارزش پول کشور در مقابل سایر اسعار نیز تأثیر می‌گذارد و برای همین است كه می‌توان گفت با اتخاذ اینگونه سیاست‌ها كه بر تغییرات ارزش پول كشورها تأثیر می‌گذارد بر قیمت طلا و نفت نیز تأثیرگذار است. هدف از این نوشتار، بررسی روند قیمت طلا، نفت و ارزهای مختلف در برابر دلار و عوامل مؤثر بر آنها بوده و در نهایت با توجه به روندهای موجود و عوامل تأثیرگذار به رابطه بین متغیرها پرداخته می‌شود. زرورار پرمه *روند قیمت نفت در بازارهای جهانی تغییرات قیمت نفت خام همانند دیگر کالاها تحت تأثیر کمبود یا مازاد عرضه آن قرار دارد و چرخه قیمت نفت خام طی زمان به تغییرات تقاضا بستگی دارد. مطالعات انجام گرفته نشان می‌دهد حجم سرمایه‌گذاری‌ و میزان ذخایر نفت کشورهای عمده مصرف‌کننده از جمله آمریكا و جو روانی و مسائل سیاسی از عواملی هستند که قیمت نفت در بازارهای جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. قیمت نفت كه از اواسط سال 2002 روند صعودی خود را شروع کرده بود، به جز افت قیمتی در اواخر سال 2006 تا ماه جولای سال 2008 در بازار جهانی روندی افزایشی داشته و به 147 دلار در هر بشكه رسید و پس از آن قیمت نفت شروع به کاهش ‌نمود.نوسانات قیمت نفت در این دوره تحت تأثیر انتشار ذخایر ایالات متحده، مناقشات سیاسی (پرونده هسته‌ای ایران و غرب و مناقشات خاورمیانه) و عوامل فنی قرار داشته است. در سال 2008 روند قیمت‌ نفت دو مسیر کاملاً متفاوت داشت؛ دوره اول رشد پرشتاب قیمت‌ها و دوره دوم سقوط قیمت‌ها را دربرداشته است. رشد تقاضا، بالا رفتن حجم مبادلات سوداگرانه، ضعف دلار در برابر سایر ارزها، عوامل ژئوپلیتیکی در مناطق عمده نفت‌خیز از جمله دلایل اصلی ترقی قیمت‌های نفت و فرآورده‌های مربوطه در دوره اول به شمار می آید. دوره رشد پرشتاب قیمت‌ها در واقع ادامه یک روند طولانی‌تر رشد قیمت‌هاست که از ابتدای سال 2007 آغاز شد و تا اواسط سال 2008 ادامه پیدا کرد. همچنین ادامه تضعیف دلار موجب خروج سرمایه از بازار ارز و روی آوردن به بازار پربازده نفت شد. همچنین رشد دوباره قیمت نفت موجب جذب سرمایه‌های جدید گردید تا آنجا که در پایان روز 3 ژوئیه (2008) به وقت نیویورک بهای نفت به رقم بی‌سابقه و غیر قابل انتظار 29/145 دلار رسید. دوره دوم، در واقع سقوط قیمت‌ها بود. در سه ماهه سوم سال 2008، بحران مالی آمریکا شدت گرفت و موجب ورشکستگی بسیاری از مؤسسات مالی و بانک‌ها شد؛ به طوری که بسیاری از دولت‌ها در كشورهای مختلف مجبور به مداخله مستقیم در بازار شدند. همچنین بحران مالی، تقاضا برای کالاها و خدمات را تحت تأثیر قرار داد و به‌دنبال آن، تقاضا برای نفت که در اوایل سال، روندی صعودی به خود گرفته بود به تدریج رو به کاهش گذاشت و موجب کاهش قیمت نفت شد. این روند کاهشی قیمت حتی تا 35 دلار نیز - در اوایل سال 2009 - ادامه یافت. اما پس از آن، دوباره قیمت رو به افزایش گذاشت که دلیل آن بهبود شرایط اقتصادی و بحران‌های خاورمیانه است. در دوره مورد بررسی، شرایط عمومی حاکم بر بازارهای مالی و روابط متقابل بین بازارهای مالی (از کانال حجم مبادلات بازار نفت و پول در جریان)، شرایط سیاسی کشورهای صادرکننده نفت و سرمایه‌گذاری‌های انجام شده در تولید نفت (از کانال اثرگذاری بر روند عرضه نفت در آینده) و همچنین وضعیت اقتصادی جهان و چشم‌انداز آینده آن (از کانال تقاضای نفت) از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر قیمت نفت در بازارهای جهانی بوده‌اند.تغییرات قیمت طلا با توجه به آنکه طلا یکی از پشتوانه‌های پول در کشورهای مختلف است، نسبت ذخایر طلای بانک مرکزی به سبد سایر دارایی‌های خارجی (انواع ارزهای معتبر یا اوراق بهادار بین‌المللی)، در کشورهای مختلف می‌تواند بر حجم طلای موجود در بازار و قیمت آن تأثیر زیادی داشته باشد. طبیعتاً بانک‌های مرکزی در نگهداری سبد پرتفولیوی خود توجه کافی به روند قیمت‌های نسبی اقلام موجود در سبد می‌نمایند و با پیش‌بینی کاهش ارزش یک ارز، سعی می‌كنند برای پوشش ریسک ناشی از آن، سهم ارز مذکور را در سبد دارایی خود کاهش دهند.مهم‌ترین دلایل كاهشی قیمت دلار در ماه‌های فوریه و آوریل 2009 عبارتند از: تداوم سیاست‌های انبساطی فدرال رزرو و کاهش ارز دلار، تبدیل بخشی از ذخایر دلاری بانک‌های مرکزی ( از جمله بانک‌های مرکزی هند و چین) به ذخایر طلا (برای پوشش ریسک کاهش ارزش دلار). علاوه بر این‌ها روند افزایشی قیمت طلا نسبت به دلار، شدیدتر از روند قیمت طلا نسبت به سایر اسعار است که از کاهش ارزش دلار حکایت دارد. ارزش طلا از دسامبر 2006 تا آگوست 2007 نسبتاً ثابت بوده اما در آگوست همین سال، قیمت طلا در برابر تمام ارزهای مورد بررسی، روند صعودی به خود گرفت به طوری كه در دسامبر نسبت به دلار آمریکا و پوند انگلیس شدت یافت. این امر ناشی از نوسانات قیمت دلار، کاهش نرخ بهره توسط فدرال رزرو، نگرانی از عملکرد بانک‌های آمریکایی بوده است. نگرانی از عملکرد بانک‌های آمریکایی، از مشکلات وام‌های رهنی اعطایی به افراد کم‌اعتبار ناشی می‌شد که شروعی برای بحران مالی در اقتصاد آمریکا بود. دورنمای بازارهای مالی کم‌کم نگران کننده می‌شد و این از دلایل صعودی شدن قیمت طلا از آگوست 2007 به شمار می‌رود. لازم به ذكر است قیمت طلا از اواسط دسامبر 2008، مجدداً روند صعودی به خود گرفت و این روند صعودی، نسبت به پوند انگلیس بیشتر از سایر ارزها خود را نشان‌ داد. دلیل افزایش قیمت طلا در اواسط دسامبر 2008، بدبینی نسبت به دورنمای آینده بازارهای مالی، شروع روند کاهشی شاخص سهام در بازارهای جهانی و کاهش شاخص اعتماد سرمایه‌گذاران، کاهش بهای نفت خام و افزایش نگرانی‌های تورمی بوده که در مجموع به افزایش تقاضای طلا و قیمت آن منجر شده است. علاوه بر نوسانات دلار و تغییرات نرخ بهره كه به دلیل سیاست‌های اقتصادی دولت آمریكا برای مقابله با بحران مالی بوده است، یكی دیگر از عوامل تأثیرگذار در افزایش قیمت طلا، سیاست‌ بانك‌های مركزی كشورهای آسیایی بوده است به طوری كه بانک‌های مرکزی کشورهای مختلف به ویژه در سطح آسیا برای ایجاد تنوع در ذخایر خود، اقدام به خرید طلا نموده‌اند و برای همین است كه افزایش اخیر قیمت طلا به افزایش اهمیت آن به عنوان بخشی از ذخایر پولی جهان خواهد انجامید. علاوه بر اینها یكی دیگر از دلایل افزایش قیمت طلا، خرید 200 تن طلا توسط بانک مرکزی هند از صندوق بین‌المللی پول بوده كه حتی در صورت عدم پیروی کشورهای دیگر از تصمیم هند، کاهش ذخایر طلای بانک جهانی در نتیجه این خرید منجر به افزایش قیمت طلا در سطح دنیا خواهد شد. با وجود اینکه بر خلاف انتظار بسیاری از سرمایه‌گذاران، چین هنوز اقدام به خرید طلا از صندوق بین‌المللی پول نکرده است؛ اما این کشور با تشویق گسترده شهروندان به خرید طلا و همچنین حمایت دولت از صنایع مرتبط با حفاری و استخراج طلا یکی از عوامل عمده افزایش قیمت آن در بازارهای جهانی شده است. اهمیت طلای خریداری شده توسط هند می‌تواند سرآغاز منازعه جدیدی میان طلا و پول کاغذی باشد. از سال 1971 كه رئیس‌جمهور آمریکا (نیكسون) به قابلیت تبادل دلار با طلا در نظام برتون وودز خاتمه داد، بانک‌ها در سطح جهان فروشنده طلا و خریدار دلار بوده‌اند؛ حال در پی افزایش تزریق دلار به بازار پول توسط بانك‌مركزی آمریكا (فدرال رزرو) و در نتیجه كاهش ارزش دلار، كشورهایی مانند هند و حتی چین به این نتیجه رسیده‌اند که افزایش ذخایر دلار آنها موجب كاهش قدرت اقتصادی در نتیجه كاهش ارزش دلار خواهد شد. بنابراین به دنبال جایگزینی طلا با دلار برآمده‌اند. یكی دیگر از كشورهای دیگر كه اقدام به خرید طلا نموده‌است كشور سریلانكاست كه اقدام به خرید 5 تن طلا كرده است. این روند موجب صعود بیشتر قیمت طلا و از سوی دیگر كاهش ارزش دلار در بازارهای جهانی خواهد شد. چشم‌انداز آتی بازار طلایكی از دلایل افزایش قیمت طلا در بازارهای جهانی تلاش دولت‌ها برای حفظ ارزش ذخایر طلا در مقابل روند كاهش ارزش دلار بوده است؛ از این رو تقاضای كشورها برای طلا افزایش یافته كه خود می‌تواند موجب كاهش ارزش دلار و در نتیجه تمایل دولت‌ها به مبادله دلار و طلا و در نتیجه افزایش بیشتر قیمت طلا در بازار شود. از سوی دیگر با توجه به سیاست فدرال رزرو مبنی بر ثابت نگه داشتن نرخ بهره در ‌این کشور، امکان افزایش ارزش دلار در آینده‌ای نزدیک، دور از دسترس به نظر می‌رسد. با تداوم نگرانی‌ها در مورد کاهش ارزش دارایی‌ها و به منظور فرار از تورم، بازار طلا تحت تأثیر ‌این جریان با افزایش تقاضا مواجه شده و بهای ‌این فلز در بازارهای جهانی با افزایش همراه شد. همچنین سرمایه‌گذاران بخش خصوصی با توجه به پیش‌بینی‌های مثبت در مورد آینده قیمت طلا به سرمایه‌گذاری در این كالا تشویق شده ‌و از این رو پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد قیمت طلا در بلندمدت كاهش چندانی نخواهد داشت و به كمتر از 900 دلار به ازای هر اونس نخواهد رسید. همچنین ضعف ارزها، روند افزایشی تقاضا برای سرمایه‌گذاری و عرضه محدود طلا موجب می‌شود كه قیمت دلار در سال جاری افزایش یابد. گروهی دیگر از فعالان صنعت معتقدند كه در سال جاری با توجه به افزایش درآمدها و بهبود وضعیت دلار، قیمت طلا كاهش اندكی داشته باشد؛ اما محدودیت‌های سمت عرضه از كاهش فراوان در قیمت طلا جلوگیری خواهد کرد. جمع‌بندیبازار طلا، نفت و ارز و سایر بازارهای مالی دارای ارتباط تنگاتنگی با هم بوده و بسیاری از شوک‌های اثرگذار بر یکی از این بازارها، بر سایر بازارها نیز اثرگذار خواهد بود. بازارهای مذکور به دلیل رونق زیاد و حجم مبادلات بالا، از جذابیت زیادی برای سوداگران برخوردارند. سوداگران در این بازارها، هنگام کاهش بازدهی در یک بازار وجوه خود را به بازاری دیگر که دارای بازدهی بالاتری است، انتقال می‌دهند و این خود یکی از حلقه‌های ارتباط بین بازارهای فوق است؛ زیرا عرضه و تقاضا و نوسانات قیمت در این بازارها را کمابیش به‌ هم مرتبط می‌کند. از دیگر دلایل ارتباط بین بازارهای مذکور می‌توان به تأثیرپذیری شدید آنها از وضعیت آینده اقتصاد جهانی و منطقه‌ای و همچنین شاخص ریسک و اعتماد سرمایه‌گذاران اشاره کرد. همچنین باید گفت كه از یك سو وضعیت اقتصادی کشورهای مختلف میزان تغییرات تقاضای آنها برای نفت را تعیین می‌کند و سیاست‌های پولی و مالی این کشورها (برای تثبیت اقتصادی) مستقیماً بر نرخ ارز در بازارهای جهانی تأثیرگذار است و از طرف دیگر، در شرایط رونق اقتصادی معمولاً بازدهی سایر بازارها بیشتر از بازار طلاست ولی در شرایط رکودی، با افزایش ریسک و بی‌اعتمادی، سوداگران و سرمایه‌گذاران به بازار طلا به عنوان یک دارایی کم ریسک هجوم آورده و بازار این کالا را متورم می‌کنند.*عضو هیأت علمی مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی