جوان آنلاین: استان البرز همواره به دلیل برخورداری از اقلیم چهارفصل، خاک حاصلخیز و دسترسی به منابع آبی، قطبی مهم در کشاورزی کشور محسوب میشد که در دهههای گذشته رونق چشمگیری را تجربه کرده است. اما امروز، افزایش بیرویه جمعیت و تغییرات اقلیمی، این استان را با محدودیتهای شدید آبی روبهرو کرده است. بحرانی که تنها راه برونرفت از آن، تغییر الگوی کشت و حرکت به سمت گلخانههای متراکم و مدرن است که علاوه بر افزایش چندبرابری بهرهوری، میتواند اقتصاد استان را متحول کند. در شرایطی سازمان جهاد کشاورزی از رشد ۱۰۰درصدی کشت گلخانهای در البرز خبر میدهد که طی ۳۰سال اخیر سطح آبهای زیرزمینی بیش از ۲۰متر افت داشته و عمق چاهها به ۳۰۰متر رسیده است.
استان البرز به دلیل موقعیت جغرافیایی و نزدیکی به بازارهای بزرگ مصرف، ظرفیتی بینظیر برای تولید محصولات با ارزش افزوده بالا در فضای گلخانهای دارد. با این حال، بسیاری از گلخانهداران استان با معضل حاد تأمین آب دستو پنجه نرم میکنند که آنها را ناچار کرده برای برداشت آب به عمقهای نگرانکننده ۳۰۰متری متوسل شوند. عمقی که علاوه بر هزینههای گزاف استخراج، دیگر از نظر اقتصادی برای بهرهبرداری آب بهصرفه نیست و منابع حیاتی آیندگان را به تاراج میبرد. برای فائق آمدن بر این چالش و حفظ تداوم تولید، هیچ گزینهای جز حرکت به سمت کشتهای متراکم و گلخانهای با نیاز آبی مدیریتشده وجود ندارد. این رویکرد، راهکاری کلیدی برای افزایش عملکرد در واحد سطح است و تنها مسیر عملیاتی برای عبور از مشکلات کنونی کشاورزی استان به شمار میرود که باید با جدیت و حمایت نهادهای ذیربط دنبال شود.
رشد کمی و کیفی در سایه محدودیتها
استان البرز با دارا بودن ۶۲۰ هکتار گلخانه، تولید سالانه ۱۳۵هزارتن محصول و ارائه ۳ میلیاردعدد نشا، نقش تعیینکنندهای در امنیت غذایی کشور ایفا میکند. این استان با تولید محصولات منحصربهفردی همچون آناناس و بلوبری، در صف مقدم کشاورزی مدرن ایستاده است. در همین راستا، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان البرز، در خصوص دستاوردهای این حوزه میگوید: «استان البرز با بهرهگیری از اقلیم متنوع و توانمندیهای علمی و اجرایی، به یکی از قطبهای اصلی تولید محصولات گلخانهای در کشور تبدیل شده است.»
اکبر یونسی با اشاره به آمارهای امیدوارکننده ادامه میدهد: «در سه سال اخیر، سطح گلخانههای استان از ۳۲۰ هکتار به ۶۲۰ هکتار رسیده است که نشاندهنده رشد ۱۰۰ درصدی با وجود تمامی محدودیتهای زیرساختی است. ما در حال حاضر حدود ۱۳۵هزارتن محصولات سبزی و صیفی، توتفرنگی و دیگر محصولات را در فضای گلخانهای تولید میکنیم. همچنین سالانه حدود ۳ میلیاردعدد نشا گل و گیاه زینتی و ۱۷۵میلیون عدد گل شاخهبریده و گلدان در استان تولید میشود که ارزش اقتصادی بسیار بالایی دارد.»
وی در تشریح اهمیت ملی این تولیدات توضیح میدهد: «استان البرز حدود ۳ میلیاردعدد نشا تولید میکند که ظرفیت کشت در سطح ۷۵ هزار هکتار را دارد. درحالی که سطح زیر کشت سبزی و صیفی خود استان فقط ۷ هزار هکتار است. بنابراین مابقی نشا به سایر استانها صادر میشود و از این طریق با حذف کشتهای سنتی در مبدأ، چندین نوبت آبیاری کاهش مییابد که تأثیر مستقیمی در صرفهجویی مصرف آب در کل کشور دارد.»
یونسی در رابطه با تأمین نهادهها و انرژی میگوید: «وضعیت استان در تأمین کود و سم مطلوب است و بر مبنای دستورالعملهای یارانهدار، سهمیه اوره، فسفات و پتاس جذب و توزیع شده است. همچنین در بخش انرژی، باوجود اینکه آب و برق در حوزه اختیارات مستقیم ما نیست، خوشبختانه مسائل مربوط به گازکشی و برق تمامی ۶۲۰هکتار گلخانه انجام شده و در زمانهای اضطراری کاهش گاز نیز کشاورزان از سوختهای جایگزین برای ژنراتورها استفاده میکنند.»
چالشهای آبی و ضرورت مدیریت منابع
با وجود موفقیتهای یاد شده، بحران آب همچنان سایه سنگین خود را بر سر کشاورزی البرز نگه داشته است. توسعه بدون مطالعه و تداوم کشتهای پرآببر در فضای باز، پایداری کشاورزی استان را تهدید میکند. در این زمینه، عضو کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی با تأکید بر اینکه برای حفظ جایگاه کشاورزی البرز چارهای جز توسعه کشت گلخانهای نداریم، معتقد است: «استان البرز برای کشتهای باز به اندازه کافی اراضی ندارد و عملکرد گلخانه میتواند به پنج تا شش برابر کشت در اراضی باز برسد. ما باید موانع را از سر راه توسعه این کشتها برداریم.»
علیرضا عباسی با اشاره به شرایط خاص آبی استان اظهار داشت: «البرز با مشکل آب مواجه است و بخشی از آب سدهای موجود نیز ناگزیر به سمت پایتخت هدایت میشود. در این شرایط، ادامه کشتهای فضای باز که مصرف آب بالایی دارند، منطقی نیست. به عنوان مثال، در مناطقی مانند محمدشهر، اراضی زیادی به کشت کاهو و صیفیجات به صورت غرقابی اختصاص یافته که مصرف آب آنها ۱۰برابر سیستم گلخانهای است. اگر این کشتها به فضای گلخانهای تبدیل شوند، با همان مقدار آب، ۱۰برابر مساحت بیشتری را میتوان آبیاری کرد.»
وی افزود: «ما در بخش نیروی انسانی، متخصصان بسیار توانمندی داریم که پتانسیل بالایی برای جهش در عملکرد دارند. باید روشهای نوین آبیاری و کشتهای متراکم را توسعه دهیم تا در واحد سطح، هم اشتغال ایجاد شود و هم مصرف آب به شدت کاهش یابد.»
در همین راستا، نماینده مردم ساوجبلاغ، نظرآباد، طالقان و چهارباغ نیز پیشتر بر اهمیت حیاتی تأمین آب پایدار تأکید کرده بود. با این حال، واقعیتهای میدانی گاه با برنامههای توسعهای در تضاد است. نمونه عینی این چالش، وضعیت شهرک گلخانهای مهستان است که با ۶۴ واحد و ۳۵ هکتار سطح زیرکشت، به دلیل عدم پایبندی برخی نهادها مانند آبفا در تأمین حقابه، در آستانه تعطیلی قرار گرفته است. این یعنی خروج ۷۰۰میلیارد تومان سرمایه فناورانه و بیکاری نیروی کار متخصص که زنگ خطری جدی برای سرمایهگذاران بخش کشاورزی محسوب میشود.
الزامات گذار به سوی کشاورزی پایدار
امروز توسعه کشتهای گلخانهای در البرز، یک ضرورت استراتژیک برای حفظ کاربری اراضی و افزایش بهرهوری است. سیاستهای کلان استان که از سوی ستاد توسعه گلخانههای البرز و قرارگاه امنیت غذایی پیگیری میشود، بر لزوم پایش مستمر و تسریع در اجرای طرحهای تحولی تأکید دارد. مسئولان استانی خواستار این هستند که سازمان نظام مهندسی کشاورزی ضمن نظارت دقیق، نسبت به ابطال مجوز واحدهای فاقد پیشرفت فیزیکی اقدام نماید تا اراضی در اختیار سرمایهگذاران واقعی قرار گیرد.
تأسیس شهرکهای گلخانهای به دلیل تمرکز در زیرساختها، یکی از اولویتهای اصلی است. اما آنچه در این مسیر اهمیت دارد، هماهنگی دستگاههای اجرایی برای تأمین حقابه این شهرکهاست. اگر کشاورز در مسیر احداث واحد تولیدی، با دیوارههای بروکراسی مواجه شود، عملاً سرمایه خود را به حوزههای غیرمولد انتقال میدهد. بنابراین، پیگیری و اجرای مصوبات قرارگاه امنیت غذایی در سطح شهرستانی باید به عنوان یک برش اجرایی، بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد تا شاهد جهش اساسی در توسعه کشتهای گلخانهای استان باشیم.
موانع ساختاری، پاشنه آشیل سرمایهگذاری
باوجود تمامی تلاشها برای توسعه گلخانهها، سرمایهگذاران در این مسیر با چالشهای ساختاری متعددی روبهرو هستند. بروکراسی اداری پیچیده در اخذ مجوزها، ناهماهنگی بین دستگاههای خدماترسان مانند وزارت نیرو، شرکت آبفا، و شهرداریها و تغییرات ناگهانی قوانین، امنیت سرمایهگذاری را خدشهدار کرده است. بسیاری از سرمایهگذاران گلخانهای در ایران، درگیر فرایندهای طولانی تغییر کاربری، اخذ تسهیلات بانکی با سودهای بالا، و تأمین وثیقههای سنگین هستند که در کنار بیآبی و هزینههای جاری، اشتیاق آنها را برای ادامه مسیر کاهش میدهد. متأسفانه، بیتوجهی برخی مسئولان و سازمانها به اهمیت حیاتی «زمان» در کشاورزی گلخانهای، باعث شده تا طرحهای کلان بهجای حمایت شدن، در راهروهای اداری فرسوده شوند. تا زمانی که نگاه دستگاههای اجرایی به کشاورز به عنوان «متقاضی متقاضی» تغییر نکند و حمایتها از شعار به میدان عمل نیاید، نمیتوان انتظار داشت پتانسیلهای بالقوه استان به صورت کامل در خدمت اقتصاد ملی قرار گیرد. گذار از کشاورزی سنتی به مدرن، نیازمند عزمی فرابخشی و حذف موانع مصنوعی است که توسعه این صنعت استراتژیک را در البرز محدود کرده است.
