جوان آنلاین: جنگلها از ارزشمندترین ذخایر طبیعی کشور به شمار میروند؛ میراثی زنده که نهتنها در حفظ تنوعزیستی و تعادل اکولوژیکی نقش دارند، بلکه به عنوان ریههای تنفسی طبیعت در کاهش آلودگی هوا و تعدیل اقلیم نیز اثرگذارند. در این میان، پارکهای جنگلی که در دل جنگلها ایجاد شدهاند، قرار است هم محلی برای گردشگری و تفریح مردم باشند و هم سپری برای حفاظت از طبیعت، اما در سالهای اخیر، افزایش سفرها و نبود زیرساختهای مناسب سبب شده برخی از این پارکها، بهویژه در شمال کشور، با چالشهای جدی روبهرو شوند. حجم بالای زباله، تخریب پوشش گیاهی، آتشسوزیهای ناشی از بیاحتیاطی و فشار بیش از حد گردشگران، بخشهایی از این فضاهای طبیعی را در معرض آسیب قرار داده و ضرورت توجه بیشتر به مدیریت و حفاظت از این مناطق را برجسته کرده است.
پارکهای جنگلی در بسیاری از استانهای کشور، بهویژه در استانهای دارای پوشش جنگلی مانند مازندران، گیلان و گلستان از مهمترین مقاصد گردشگری طبیعی به شمار میروند. این پارکها به گونهای طراحی شدهاند که هم مردم بتوانند در محیطی طبیعی به تفریح و استراحت بپردازند و هم از جنگلها محافظت شود. با این حال، تحقق این هدف نیازمند زیرساختهای مناسب، تجهیزات حفاظتی، مدیریت دقیق و فرهنگسازی میان گردشگران است. ایجاد مسیرهای استاندارد، سطلهای زباله کافی، امکانات ایمنی و حضور نیروهای حفاظتی از جمله اقداماتی است که میتواند از تخریب جنگلها جلوگیری کند.
بسیاری از کارشناسان محیطزیست معتقدند، اگر پارکهای جنگلی بهدرستی تجهیز و مدیریت نشوند، بهجای آنکه به عنوان حائل حفاظتی برای جنگلها عمل کنند، خود به کانون آسیب تبدیل خواهند شد. به همین دلیل، برنامهریزی برای توسعه گردشگری مسئولانه و همزمان تقویت امکانات حفاظتی در این پارکها از ضروریات مدیریت منابع طبیعی در کشور محسوب میشود.
در شمال کشور، پارکهای جنگلی متعددی وجود دارند که هر سال میزبان میلیونها گردشگر هستند. پارکهایی مانند سیسنگان یا چالدره در استان مازندران، از شناختهشدهترین نمونهها به شمار میروند، اما همین حضور گسترده مسافران، در صورت نبود مدیریت مناسب، میتواند به فشار بر اکوسیستمهای طبیعی منجر شود. کارشناسان میگویند اگر ظرفیتسنجی گردشگری در این مناطق انجام نشود، جنگلها بهتدریج با تخریب پوشش گیاهی، فشردگی خاک و افزایش آلودگی روبهرو خواهند شد.
پارکهای جنگلی، حافظ اکوسیستم
رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با اشاره به اهمیت پارکهای جنگلی در شمال کشور به جامجم میگوید: «پارکهای جنگلی سیسنگان و چالدره نقش کلیدی در حفاظت از اکوسیستمهای طبیعی و توسعه گردشگری پایدار در شمال کشور دارند.» رضا افلاطونی بر اهمیت این مناطق در حفاظت از جنگلها تأکید کرده و به پیشینه پارک جنگلی سیسنگان گریزی زده و ادامه میدهد: «این پارک یکی از قدیمیترین و باارزشترین پارکهای جنگلی کشور است که طی سالهای گذشته پیشرفت قابل توجهی داشته و از نظر کیفیت و حجم منابع طبیعی در وضعیت مطلوبی قرار دارد.» وی همچنین درباره سیاستهای جدید در حوزه مدیریت پارکهای جنگلی توضیح میدهد: «سیاستهای جدید سازمان منابع طبیعی بر اساس توسعه و تقویت پارکهای جنگلی در سراسر کشور استوار است. هدف ما تنها افزایش تعداد این پارکها نیست، بلکه ارتقای کیفیت آنها برای حفاظت بیشتر از منابع طبیعی و فراهم کردن امکانات مناسب برای گردشگری است.» به گفته این مسئول، توسعه اصولی این پارکها میتواند همزمان به حفاظت از جنگلها و ارتقای تجربه گردشگران کمک کند. رئیس سازمان منابع طبیعی تأکید میکند: «توسعه پارکهای جنگلی بهطور همزمان موجب حفاظت بیشتر از جنگلها و همچنین ارتقای تجربه گردشگری برای بازدیدکنندگان خواهد شد.» با این حال، بسیاری از فعالان محیطزیست معتقدند که تحقق این اهداف نیازمند توجه جدیتر به مدیریت پسماند، کنترل ورود گردشگران و افزایش امکانات نظارتی در پارکهای جنگلی است. در غیر این صورت، پارکهایی که برای حفاظت از جنگلها ایجاد شدهاند، ممکن است خود به کانونی برای تخریب طبیعت تبدیل شوند.
الگوهای جهانی در پارکهای جنگلی
در بسیاری از کشورهای جهان، پارکهای جنگلی نهتنها به عنوان مقصد گردشگری، بلکه به عنوان بخش مهمی از نظام حفاظت از طبیعت مدیریت میشوند. در کشورهایی مانند کانادا، آلمان، ژاپن و فنلاند، این پارکها با برنامهریزی دقیق و استانداردهای سختگیرانه اداره میشوند تا تعادل میان حضور گردشگران و حفظ اکوسیستمهای طبیعی برقرار بماند. در این پارکها مسیرهای مشخص پیادهروی، مناطق محدود برای کمپینگ، سیستمهای جمعآوری و تفکیک زباله، ایستگاههای آموزش محیطزیست و حضور دائمی نیروهای حفاظتی از جمله خدماتی است که برای گردشگران فراهم شده است. همچنین در بسیاری از پارکهای جنگلی اروپا و امریکای شمالی، تعداد بازدیدکنندگان در برخی فصلها محدود میشود تا از فشار بیش از حد بر پوشش گیاهی و حیات وحش جلوگیری شود. استفاده از فناوریهایی مانند دوربینهای پایش حیاتوحش، سامانههای هشدار آتشسوزی و برنامههای آموزشی برای بازدیدکنندگان نیز بخشی از سیاستهای مدیریتی این مناطق است. تجربه این کشورها نشان میدهد که با مدیریت علمی و سرمایهگذاری مناسب، میتوان از پارکهای جنگلی هم به عنوان فضای گردشگری و هم به عنوان سپری برای حفاظت از منابع طبیعی بهره برد.
ایجاد پارکهای طبیعی در استانها
در ایران این پرسش مطرح است که آیا میتوان در استانهایی که جنگلهای گسترده ندارند، فضاهایی مشابه پارکهای جنگلی یا مناطق حفاظتشده ایجاد کرد. بسیاری از کارشناسان محیطزیست معتقدند پاسخ مثبت است، زیرا حفاظت از طبیعت تنها به جنگلهای انبوه محدود نمیشود. دشتها، مناطق کوهستانی، تالابها و حتی زیستبومهای کویری نیز میتوانند به پارکهای ملی یا مناطق گردشگری طبیعی تبدیل شوند. ایجاد چنین فضاهایی در استانهایی که پوشش جنگلی کمتری دارند، علاوه بر کمک به حفاظت از گونههای گیاهی و جانوری بومی، میتواند زمینهساز توسعه گردشگری طبیعی نیز باشد. البته تحقق این هدف نیازمند برنامهریزی دقیق، تعیین ظرفیت گردشگری، ایجاد زیرساختهای سازگار با محیطزیست و حضور نیروهای حفاظتی است تا تجربه برخی پارکهای جنگلی که با فشار گردشگری آسیب دیدهاند، در این مناطق تکرار نشود.
