جوان آنلاین: امریکای ترامپ عملیات «عملیات آزادی» را از ساعت ۱۵:۳۰ عصر دیروز برای گشایش تنگه هرمز آغاز کرد؛ عملیاتی که رئیسجمهور امریکا میگوید آن را با هدف بشردوستانه شروع کرده و اسکات بسنت، وزیر خزانهداری امریکا، وعده کرد که جهان بعد از گشایش تنگه غرق در نفت خواهد شد. اما تنها ساعتی بعد از شروع این عملیات، دادههای ناوبری دریایی نشان داد که تنها با چند شلیک اخطار، عبور و مرور نفتکشها از این باریکه آبی در سطح تقریباً صفر باقی مانده است. دونالد ترامپ که بامداد دوشنبه با لحن متفاوتی گفته بود «در حال برگزاری مذاکرات بسیار مثبت با کشور ایران» هستیم، دیروز ساعتی بعد از شروع عملیات در تنگه هرمز دوباره نوشت: «به ماجراجویی پایان دهید و پیروز شوید!»
روز دوشنبه ۴ مه ۲۰۲۶، دونالد ترامپ، رئیسجمهور امریکا، در شبکه اجتماعی خود رسماً آغاز «عملیات آزادی» (Project Freedom) را اعلام کرد؛ عملیاتی که به گفته او با هدف «بشردوستانه» برای هدایت کشتیهای سرگردان در خلیج فارس و گشایش تنگه هرمز طراحی شده است. وزارت خزانهداری امریکا نیز با انتشار ویدئویی از اسکات بسنت، وزیر خزانهداری، مدعی شد: «ما کنترل مطلق تنگه را در دست داریم و آن را باز میکنیم.» فرماندهی مرکزی امریکا (سنتکام) مدعی شد دو کشتی تجاری با پرچم امریکا «با موفقیت» از تنگه عبور کردهاند و ناوشکنهای موشکانداز امریکا پس از عبور از هرمز، هماکنون در خلیج فارس در حال حمایت از عملیات هستند. ولی تنها ساعتی پس از این موضعگیریها، واقعیت میدانی روایت دیگری را رقم زد. تنها چند شلیک اخطار و حمله نصفهونیمه به یکی دو نفتکش وابسته به شرکت ملی نفت امارات و کره، عملیات آزادی افکنی ترامپ را ناکام گذاشت. امارات متحده عربی مدعی شد ایران دو فروند پهپاد انتحاری به سمت یک نفتکش متعلق به شرکت ملی نفت ابوظبی (ادنوک) در تنگه هرمز شلیک کرده است. همچنین غروب دیروز گزارشهایی از حمله موشکی به منطقه نفتخیز امارات و بروز آتشسوزی منتشر شد که البته تا لحظه تنظیم این گزارش ایران مسئولیت آن را به عهده نگرفته ولی امارات آن را به ایران نسبت داده است.
کره جنوبی نیز از حمله به یک کشتی خود در تنگه خبر داد. در پی انتشار خبر حمله به یک ناوچه امریکایی (که بعداً توسط سنتکام تکذیب شد)، قیمت هر بشکه نفت برنت از ۱۱۴ دلار فراتر رفت. در بحبوحه این تنشها، پاکستان اعلام کرد ۲۲ خدمه کشتی ایرانی «توسکا» که توسط امریکا توقیف شده بودند، امروز به ایران تحویل داده میشوند.
رویکرد محافظهکارانه یا تهاجمی؟
ساعاتی پس از شروع عملیات امریکا در تنگه هرمز، دادههای ناوبری بینالمللی کشتیها نشان داد که دو فروند کشتی واقع در تنگه هرمز که سنتکام مدعی عبور آنها از تنگه هرمز شده بود، مجبور به بازگشت شدهاند. بلومبرگ از قول یک ناخدای حاضر در نفتکشهای متوقفشده در خلیج فارس نقل کرده است: «سیاستمداران روی هوا حرف میزنند و نفتکشی جرئت عبور از هرمز خارج از ضوابط ایران را ندارد.» شبکه سیانان نیز گزارش داد: «با وجود ادعای ترامپ، تنگه هرمز روز دوشنبه تقریباً خالی باقی ماند و تنها یک نفتکش با پرچم بوتسوانا از آن عبور کرده است.»
آکسیوس قبل از شروع عملیات امریکا به نقل از دو مقام امریکایی نوشت طرح جدید دونالد ترامپ برای تنگه هرمز لزوماً شامل اسکورت کشتیهای تجاری توسط کشتیهای نیروی دریایی ایالات متحده نخواهد بود. آنها به کشتیها درباره مسیرهای امنتر دریایی راهنمایی میدهند، از جمله مسیرهایی که تصور میشود از مینهای ایرانی پاک هستند. یک مقام ارشد امریکایی به اکسیوس گفت: «رئیسجمهور خواهان اقدام است. او نمیخواهد ساکت بنشیند.» والاستریت ژورنال هم به نقل از یک مقام امریکایی فاش کرد که در این طرح «انتظار نمیرود ناوهای نیروی دریایی امریکا بهصورت فیزیکی کشتیها را اسکورت کنند» و عملیات بیشتر جنبه اطلاعاتی و دیپلماتیک دارد تا نظامی. این یعنی «عملیات آزادی» بیش از یک نمایش رسانهای نیست. با این حال، آکسیوس این را هم نوشت که ترامپ طرحی را برای اعزام کشتیها از طریق هرمز برای باز کردن آن با زور در نظر داشت، اما در آخرین لحظه، رویکردی محتاطانهتر را انتخاب کرد. آکسیوس گزارش داده برد کوپر، فرمانده سنتکام، روز پنجشنبه طرحی جاهطلبانهتر را به ترامپ ارائه کرده بود؛ طرحی که بر اساس آن، کشتیهای نیروی دریایی امریکا از تنگه هرمز عبور میکردند. به گفته یک مقام امریکایی مطلع از جزئیات این طرح، در صورت شلیک موشک یا اعزام قایقهای تندرو از سوی ایران، امریکا آنها را منهدم میکرد. همچنین اگر تهران تنش را تشدید کرده و به کشورهای حاشیه خلیج فارس حمله میکرد، واشینگتن جنگ را با تمام قوا از سر میگرفت. آکسیوس به نقل از یک منبع نزدیک به ترامپ گزارش داده عملیات امریکا برای کمک به عبور کشتیها از تنگه هرمز، آغاز مسیری است که ممکن است در نهایت به رویارویی مستقیم با نیروهای ایرانی منجر شود.
کوتاهمدت شاید، میان و بلندمدت هرگز
اینکه نسخه اجراشده عملیات، همان نسخه محتاطانه است یا نسخه جاهطلبانه فرمانده سنتکام، مشخص نیست و گذشت زمان نشان خواهد داد، ولی دستکم تا دیروز مشخص شد که امریکا حمایت عملی بینالمللی را در پشت خود ندارد. فردریش مرتس، صدراعظم آلمان، روز دوشنبه گفت که از طرح ترامپ برای عبور از تنگه هرمز حمایت میکنیم؛ موضعی که همچنان لفظی به نظر میرسد.
یوهان وادفول، وزیر خارجه آلمان، گفت که کشورش هیچ توجیهی برای مسدود کردن تنگه هرمز توسط ایران نمیبیند و خواستار گشایش آن شد: «آنها باید آن را دوباره باز کنند.» در موضعی متفاوت، امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، با صراحت اعلام کرد: «در طرح جدید امریکا در مورد تنگه هرمز شرکت نخواهیم کرد. تنها راه بازگشایی تنگه، توافق میان ایران و امریکاست.» این موضعگیری پس از آن صورت میگیرد که والاستریت ژورنال گزارش داده بود امریکا به دنبال هماهنگی بینالمللی است. وزیر خزانهداری امریکا در اظهاراتی دیگر، چین را به تأمین مالی «بزرگترین دولت حامی تروریسم» متهم کرد و گفت: «چین ۹۰ درصد انرژی ایران را میخرد.»، اما این اتهامات نیز نتوانسته است کشورهای دیگر را برای پیوستن به پروژه آزادی ترغیب کند.
امریکا سه ناو هواپیمابر، بیش از ۱۰۰ فروند جنگنده و ۱۵ هزار نیرو را در منطقه متمرکز کرده است که یک برتری عددی و تاکتیکی است، ولی برای گشایش تنگهای با عرض حدود ۵۰ کیلومتر (در باریکترین نقطه ۳۴ کیلومتر) کافی نیست. ناظران میگویند ایران طی سالها یک لایه دفاعی پیچیده در تنگه هرمز و آبهای خلیج فارس ایجاد کرده و با استقرار موشکهای ضدکشتی کوتاهبرد و میانبرد (مستقر در جزایر ابوموسی، تنب بزرگ و کوچک و خط ساحلی) و قایقهای تندرو و پهپادهای شاهد- ۱۳۶، سامانههای راداری و جنگ الکترونیک، قادر است تنگه هرمز را بسته نگه دارد. امریکا توانایی گشایش موقت و نظامی تنگه را دارد، اما نگه داشتن آن به صورت پایدار بدون همکاری ایران تقریباً غیرممکن است. فیلیپ رادفورد، استراتژیست، میگوید: «مهم نیست نیروی دریایی امریکا چقدر قدرتمند باشد. این ناوگان میتواند ایرانیها را از فعالیت روی آب بازدارد، اما قادر به کنترل خودِ تنگه نیست. تنگه هرمز تنها با رضایت دولت ایران باز خواهد شد.» دنیس سیترونوویچ، رئیس سابق میز ایران در اطلاعات نظامی اسرائیل، معتقد است «نمیتوان جغرافیا را شکست داد. تنگه هرمز از نگاه تهران صرفاً یک آبراه نیست، بلکه به یک اهرم راهبردی مرکزی تبدیل شده است. تصور بازگشایی ساده تنگه بدون هماهنگی با ایران واقعبینانه نیست، مگر آنکه امریکا آماده تصرف و نگهداری نظامی آن باشد؛ حتی در این صورت نیز تضمینی برای پایداری نتایج وجود ندارد.»، اما سالزبری میگوید: «استراتژی ایران برای بستن تنگه چیزی شبیه به «محاصره بیمهای» است؛ ایران فقط باید گاهی حمله کند و چند مین کار بگذارد تا بیمه برای شرکتهای کشتیرانی غیراقتصادی شود و عملاً تنگه تعطیل بماند.»
بقایی: ما هم یک ابرقدرت هستیم
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، دیروز در پاسخ به سؤال یک خبرنگار شبکه عربی مبنی بر اینکه «امریکا یک ابرقدرت است و ایران چرا در مقابل آن کوتاه نمیآید؟» گفت: «ما هم یک ابرقدرت هستیم.» موضعی که نشانههایی جدی از رویکرد ایران برای تغییر معادلات قدرت در خاورمیانه در خود دارد.
پروفسور «رابرت پیپ»، استاد دانشگاه شیکاگو، اخیراً در گفتوگو با شبکه الجزیره گفته که «امریکا و اسرائیل، ایران را به یک ابرقدرت تبدیل کردهاند.» او تأکید کرد که ایران میتواند ماهها تنگه هرمز را تحت کنترل داشته باشد و این پتانسیل را دارد که به چهارمین قطب قدرت جهان تبدیل شود. پیپ همچنین در مقالهای در نیویورک تایمز نوشته که ایران نظم سنتی سهقطبی (امریکا، چین، روسیه) را به چالش میکشد و مینویسد: «قطب چهارمی از قدرت جهانی به سرعت در حال ظهور است: ایران». از نگاه او، قدرتی که اگرچه از نظر اقتصادی یا نظامی با سه قطب دیگر برابری نمیکند، اما نوع جدیدی از قدرت را نمایندگی میکند. او منبع این قدرت را نه تواناییهای متعارف، بلکه «کنترل بر مهمترین گلوگاه انرژی اقتصاد جهانی، یعنی تنگه هرمز» میداند؛ جایی که حدود یکپنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند و در کوتاهمدت هیچ جایگزین واقعی ندارد. پیپ هشدار میدهد که اقتصاد مدرن به «نفت تحویلشده به موقع و با ریسک قابلپیشبینی» وابسته است. احیای این قابلیت اطمینان غیرممکن به نظر میرسد و اگر کنترل ایران برای ماهها یا سالها ادامه یابد، نظم جهانی به شکل بنیادین و به ضرر امریکا دگرگون خواهد شد.
