جوان آنلاین: تقویم گواهی میدهد که هنوز در قلب بهار ایستادهایم؛ فصلی که قاعدتاً باید با بوی نم باران و طراوت شکوفهها شناخته شود. بسیاری از استانهای کشور همچنان شاهد بارشهای پراکنده بهاری هستند که وقت و بیوقت، گرد و غبار از چهره شهرها و روستاها میشویند و جانی دوباره به طبیعت میبخشند، اما در پس این لطافت ظاهری، صدای پای دلهرهآور گردوخاک و ریزگردها از مرزهای غربی به گوش میرسد. چند روزی است که ایلام، عروس زاگرس، درگیر این پدیده خطرناک شده است؛ هجومی که آسمان شهر را به تیرگی کشانده و کیفیت هوا را تا مرز هشدار کاهش داده است. این ریزگردها که ارمغان بادهای شدید مناطق خشک عراق و سوریه هستند، با کاهش شدید دید افقی، نه تنها نبض زندگی روزمره را کند کردهاند، بلکه سلامت گروههای حساس را با چالشی جدی مواجه ساخته و دلهرهای عمیق را در دل ساکنان این دیار برانگیختهاند.
ریزگردها دیگر یک پدیده گذرا نیستند که به یکباره بیایند و بعد از چند ساعت هم محو بشوند. آنها اکنون به «میهمانان ناخوانده، اما ثابت» هوای استانهای ایران، بهویژه در نوار غربی، تبدیل شدهاند. اگر تا همین یک دهه پیش، هجوم غبار را تنها در چله تابستان و برای چند روز محدود انتظار داشتیم، اکنون الگوی زمانی این بحران تغییر یافته است. ریزگردها با وقاحتی تمام، بهترین روزهای بهار را که اوج فعالیتهای کشاورزی و گردشگری منطقه است، به اشغال خود درآوردهاند. این تغییر فاز از یک پدیده فصلی به یک بحران مزمن، نشاندهنده عمق جراحتهای زیستمحیطی در خاورمیانه است.
شبیخون غبار به تقویم بهار
پیش از این، ذرات معلق تنها در روزهای داغ تیر و مرداد، میهمان ریهها میشدند، اما حالا اتمسفر زمین چنان دستخوش تغییرات اقلیمی و خشکسالیهای طولانیمدت شده که بهار نیز ایمنی خود را از دست داده است. ورود ریزگردها به ایلام در این بازه زمانی، یعنی زمانی که پوشش گیاهی در حساسترین مرحله رشد قرار دارد، فاجعهای مضاعف است. این ذرات میکروسکوپی با نفوذ به بافتهای زیستی، نه تنها آسمان را تیره میکنند، بلکه سد راه فتوسنتز گیاهان شده و چرخه معیوب خشکسالی را تشدید میکنند.
در همین راستا، رئیس اداره مدیریت زیستمحیطی آب، خاک و پسماند حفاظت محیط زیست استان ایلام، در تحلیلی منشأ این بحران میگوید: «براساس آخرین بررسیهای فنی و میدانی، منشأ بیش از ۹۵ درصد گرد و غبار استان ما کاملاً خارجی است و عمدتاً از کشورهای عراق، عربستان و سوریه سرازیر میشود. در واقع سهم کانونهای داخلی بسیار ناچیز و کمتر از ۵درصد است که عمدتاً در شهرستانهای مرزی دهلران و مهران متمرکز شدهاند.»
حسن جهانی با اشاره به وسعت کانونهای بحرانی میافزاید: «کانونهای متعدد گرد و غبار در سطح استان حدود ۴۲۰ هزار هکتار را در بر میگیرد که شهرستان دهلران در این میان بحرانیترین وضعیت را دارد. ما در جبهه داخلی با جدیت اقداماتی نظیر نهالکاری در ۶۰ هکتار از اراضی مرزی و تثبیت شنهای روان در بیش از ۳۰۰ هکتار از مناطق حساس را انجام دادهایم، اما واقعیت این است که حل ریشهای این معضل نیازمند دیپلماسی فعال محیطزیستی و همکاری کشورهای همسایه برای مهار بیابانزایی در منطقه است.»
جغرافیای بحران؛ منشأ فرامرزی
تحلیل دادههای هواشناسی نشان میدهد که جریانهای جوی فعال در غرب کشور، به عنوان نوار نقالهای برای انتقال سموم کشاورزی و ذرات معلق از اراضی خشک کشور همسایه عمل میکنند. این ذرات تنها خاک نیستند؛ آنها حامل آلایندههایی هستند که از بستر تالابهای خشکیده و زمینهای رها شده برمیخیزند.
احسان احمدینژاد، کارشناس هواشناسی استان ایلام، با نگاهی به نقشههای پیشیابی، وضعیت روزهای آتی را چنین تشریح میکند: «نفوذ تودههای غبار طی دو روز اخیر سبب افت محسوس کیفیت هوا شده است. جریانهای جوی، ذرات معلق را از کانونهای خارجی به سمت جو استان راندهاند. بررسی مدلها نشان میدهد که علاوه بر غبار، ما با روند افزایشی دما نیز مواجه هستیم که میانگین آن حدود سه تا چهار درجه سانتیگراد افزایش مییابد. این افزایش دما در کنار وزش باد، احتمال بازفعال شدن کانونهای غبار را افزایش میدهد.»
او در عین حال بارقهای از امید را مطرح کرده و میگوید: «پیشبینی میشود با تغییر جهت جریانهای هوا و تقویت ناپایداریهای جوی، از ساعات پایانی امروز به تدریج از غلظت گرد و غبار کاسته شده و کیفیت هوا بهبود یابد، اما این به معنای پایان ماجرا نیست و شهروندان باید همچنان هشدارهای هواشناسی را جدی بگیرند.»
پروتکلهای بقا در اتمسفر تیره
بحران ریزگردها در ایلام، زنگ خطری است که نشان میدهد اکوسیستم منطقه در حال فروپاشی است. کشاورزی و دامداری که ستون فقرات اقتصاد این استان محسوب میشوند، زیر لایهای از خاک در حال خفه شدن هستند. تخریب پوشش گیاهی و کاهش کیفیت محصولات کشاورزی، تنها بخشی از زیانهای اقتصادی این طوفانهاست. مقابله با این پدیده، دیگر با اقدامات مقطعی و انتظارهای منفعلانه برای بهبود جوی میسر نیست و ایلام نیازمند یک استراتژی کلان ملی و بینالمللی است تا بهار، دوباره طعم باران بدهد، نه طعم خاک. تأثیرات این پدیده فراتر از یک تاری دید ساده است. سیستم درمانی استان ایلام اکنون تحت فشار ناشی از مراجعانی است که با مشکلات تنفسی، آسم و برونشیت دست و پنجه نرم میکنند. ریزگردها با ابعادی کمتر از ۲/۵ میکرون، مستقیماً وارد کیسههای هوایی ریه شده و راهی به جریان خون پیدا میکنند.
در همین رابطه، معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایلام با ابراز نگرانی از پیامدهای بهداشتی این وضعیت تأکید میکند: «دانشگاه علوم پزشکی نسبت به تشدید عوارض این پدیده برای گروههای حساس هشدار جدی میدهد. سالمندان، کودکان، زنان باردار و بیماران قلبی و تنفسی به هیچ عنوان نباید در فضای باز حضور یابند. ذرات معلق میتوانند التهابات سیستمیک ایجاد کنند که جبرانناپذیر است.»
علی نیکونهاد تصریح میکند: «در روزهای اوج آلودگی، شهروندان باید درها و پنجرههای منازل را کاملاً بسته نگه دارند و از انجام هرگونه فعالیت ورزشی در محیط باز پرهیز کنند. شستوشوی مکرر دستها و صورت و استفاده از ماسکهای استاندارد مانند N۹۵ برای کسانی که ناچار به خروج از منزل هستند، الزامی است. ما باید با رعایت این پروتکلهای ساده، ریسک آسیب به سلامت عمومی را به حداقل برسانیم.»
