در روزگاری که بسیاری از قدرتهای جهانی زیر فشارهای اقتصادی دستوپا میزنند و نگاه طمعکارانه به منابع کشورهای دیگر دارند، خلیج فارس برای ایرانیان به عنوان هویت و بخشی جداییناپذیر از فرهنگ عمومی مطرح است. واژهای که در فضای رسانهای و جستوجوهای مجازی، یکی از پرتکرارترینهاست و ریشههایش در حافظه جمعی مردم گسترده شده است.
فرهنگ عامه، بهعنوان دانش مردمی، شبکهای گسترده از باورها، قصهها، اسطورهها، ضربالمثلها، لالاییها و روایتهای نسلبهنسل منتقلشده است. در این چارچوب، خلیج فارس نه فقط یک موقعیت تاریخی یا مرزی، بلکه موجودیتی زنده تلقی شده؛ موجودیتی که در ذهن مردم، چون موجودی زایا تصویر میشود و به همین دلیل، در توصیف آن از جانبخشی بهره گرفتهاند. این نگاه، نتیجه پیوند عمیق جغرافیا با ذهنیت جمعی است؛ پیوندی که از گذشتههای دور در آثار ادبی و زبانی نیز ریشه دارد.
ادبیات رسمی فارسی از دیرباز بر شانههای فرهنگ عامه ایستاده و همین پیوند سبب شده که شعر و اسطوره در زندگی روزمره مردم حضور پررنگ داشته باشد. کافی است بر سنگمزارهای آرامستانهای شهرهای مختلف بنگریم تا رد پررنگ شعر فارسی را در سوگ و یاد انسانها ببینیم. همین روند در زندگی روزمره نیز استمرار یافته و نام خلیج فارس در کسبوکارها، فروشگاهها و حتی دیوارنگاریهای شهرها جای گرفته است. انتخابی کاملاً مردمی و برخاسته از احساس تعلق.
ورود خلیج فارس به ضربالمثلها نشان میدهد که این پهنه آبی در تخیل مردم نیز جایگاهی ریشهدار دارد؛ چنانکه در یک مثل قدیمی، تنگه هرمز نگین انگشتری به نام خلیج فارس دانسته شده است. بازتاب این پیوند در صنایع قدیمی نیز دیده میشود؛ جایی که حتی تولیدکنندگان چند دهه پیش، نقشه خلیج فارس را بر کالاهای خود حک کردهاند تا بر پیوستگی تاریخی این نام تأکید کنند.
جلوههای فرهنگی خلیج فارس مرز نمیشناسد و در شعر فارسی، تاجیکی و ازبکی حضوری زنده دارد. آیینهای گستردهای که در منطقه پابرجاست. از بارانخواهی تا بادخواهی، نشانهای از دیرینگی فرهنگ مردمانی است که با این دریا زیستهاند و روایتهای خود را با آن درآمیختهاند. این مجموعه گسترده از باورها و آیینها، بههمراه صدها کتاب و پژوهش، نشان میدهد که خلیج فارس در کنار شکوه جغرافیای خود، یک سرمایه فرهنگی است که مردم، بر اساس تجربه زیسته خود آن را شکل دادهاند و حتی موجوداتی افسانهای، چون پری دریایی را در خیال جمعی خود به آن پیوند زدهاند.
با اتفاقات و حوادث اخیر و نگاه متجاوزانه بیگانگان به خلیج فارس، فقط باید گفت که این پهنه آبی بخشی از هویت فرهنگی همه مردم ایران است؛ جغرافیایی مشترک در حافظه جمعی که از جنوب فراتر میرود و در ذهن و زبان مردم سراسر کشور امتداد مییابد. این دریا، آیینهای از فرهنگ مردم است؛ فرهنگی که با دستهای خود آنان ساخته شده و همچنان زنده خواهد ماند.
