جوان آنلاین: امروز سالروز ولادت امام حسن مجتبی علیه السلام است بر همین اساس با حجت الاسلام علی حسنلو استاد حوزه علمیه گفتوگو کردیم تا از جایگاه حضرت برای ما بگوید در ادامه حاصل این گفتوگو تقدیم مخاطبان میشود:
*مهمترین خاطرات یا رویدادهای تأثیرگذار دوران کودکی امام حسن (ع) در کنار پیامبر (ص) و امام علی (ع) را نام ببرید؟
دوران کودکی امام حسن مجتبی (ع) از همان ابتدا با فضایی روحانی و منحصربهفرد همراه بود. ایشان اولین ثمره ازدواج حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) و اولین نوه پیامبر اکرم (ص) بودند. این جایگاه خاص، سبب شد تا ایشان از همان لحظه تولد، مورد توجه و محبت ویژه پیامبر (ص) قرار گیرند. در روایات آمده است که پیامبر (ص) خودشان نام ایشان را حسن نهادند، چرا که در جهان خُلق و خو و نیکویی، نظیری نداشتند و این نامگذاری نشان از تقدیر الهی و انتظاری بود که از این نوزاد میرفت.
یکی از مهمترین رخدادهای تاریخی که تأثیر عمیقی بر تعیین جایگاه اهل بیت (ع) داشت، واقعه مباهله بود. اگرچه امام حسن (ع) در آن زمان طفلی خردسال بودند، اما بر اساس بسیاری از تفاسیر و روایات، ایشان به همراه برادرشان امام حسین (ع) به عنوان «حسنَیْنِ» (دو حسن) به عنوان سبطین (نوادگان) پیامبر، در مباهله حضور یافتند. این حضور نمادی از اتحاد و طهارت این دو کودک در کنار پیامبر، حضرت علی و حضرت زهرا (س) بود که بر حقانیت خاندان وحی صحه گذاشت.
بخش اعظم تربیت مستقیم امام حسن (ع) در دامان مبارک پیامبر اکرم (ص) سپری شد. پیامبر (ص) بارها در جمع یاران، محبت بیحد و حصر خود را به ایشان ابراز میکردند. نقل است که پیامبر (ص) گاهی ایشان را بر روی دوش خود حمل میکردند و در حالی که انگشت سبابه خود را در دهان امام حسن (ع) میگذاشتند، به او محبت مینمودند. این دوران کوتاه، اما غنی، زمینهساز شکلگیری سیره عملی ایشان بود.
رابطه امام حسن (ع) با مادر گرامیشان، حضرت فاطمه زهرا (س)، رابطهای عمیق و عاطفی و آموزنده و تربیتی بود؛ چنانکه نقل شده است؛ وقتی حسن شاهد نماز و نیایش شب مادر بود میشنید که مادر در قنوت نماز شب به دیگران دعا میکند از مادر میپرسد مادر چرا به خودمان دعا نمیکنید مادر میفرماید فرزندم اول همسایه بعد خود... این نوع تربیت است که فرزندی، چون امام حسن تربیت میکند که اولویتش همیشه مردم و فقرا و دیگران باشند.
از طرفی ایشان شاهد مستقیم مظلومیتهای مادر پس از رحلت پیامبر (ص) بودند و این رنجها به عنوان یک الگوی تربیتی و صبر و استقامت در جان ایشان ملکه ودر سیره اش مجسم بود لذا بسیاری از ویژگیهای اخلاقی برجسته امام حسن (ع)، بهویژه بخشندگی و نرمی، بازتاب مستقیم تربیت فاطمی بود که در سایه فداکاریهای مادر شکل گرفته بود.
در کنار پیامبر (ص)، امام علی (ع) الگوی عملی شجاعت، عدالت و حکمت برای فرزندش بود. امام حسن (ع) از کودکی شاهد حکومتداری، قضاوتهای دقیق و جهاد پدر بزرگوارش در میدان نبرد بود. این صحنهها، درسهای ناگفتهای از مدیریت بحران و حفظ اصول اخلاقی در اوج قدرت یا ضعف را به ایشان آموخت. حضور در کنار علی (ع) به منزله حضور در مدرسه علوم الهی بود.
کودکی امام حسن (ع) صرفاً به بازی و سرگرمی نگذشت. ایشان از محضر پدر و جد گرامیشان احادیث و روایات بسیاری را مستقیماً استماع و حفظ کردند. این ویژگی، ایشان را در زمره راویان اولیه حدیث قرار داد و سبب شد که علم و دانش ایشان ریشه در منابع دست اول وحی و نبوت داشته باشد. این میراث علمی، پایههای امامت ایشان را تقویت میکرد.
یکی دیگر از نقاط تأثیرگذار، پیشگوییهایی بود که پیامبر (ص) در مورد آینده امام حسن (ع) بیان فرمودند. ایشان فرمودند که «حسن، سید و بزرگ جوانان اهل بهشت است» و همچنین اشاره به صلح تاریخی ایشان داشتند. شنیدن این پیشگوییها در دوران کودکی، درک عمیقی از مسئولیت سنگینی که بر دوش ایشان قرار خواهد گرفت، در ذهن امام (ع) نقش بست.
* آیا امام حسن (ع) در جنگها شرکت داشتند؟ نقش ایشان در جنگ جمل و صفین چه بود؟
امام حسن مجتبی (ع) در دورانی که پدرشان، امام علی (ع)، عهدهدار خلافت شدند، به عنوان یک فرمانده جوان و مورد اعتماد، در کنار ایشان حضور داشتند. اگرچه ایشان در مقایسه با برادرشان امام حسین (ع) که در کربلا برجستهتر شدند، کمتر به عنوان قهرمان نبردهای بزرگ شناخته میشوند، اما در دو جنگ بزرگ دوران امیرالمؤمنین (ع)، یعنی جنگ جمل و جنگ صفین، نقش آفرینی کلیدی داشتند و در صف مقدم جبهه حق قرار گرفتند.
در جنگ جمل که علیه عایشه و طلحه و زبیر صورت گرفت، امام حسن (ع) حضور فعال داشتند. وظیفه اصلی ایشان در این نبرد، نه لزوماً فرماندهی مستقیم، بلکه تثبیت روحیه نیروهای وفادار به پدرشان و همچنین تلاش برای متقاعد کردن برخی از افراد به بازگشت از مسیر اشتباه بود. حضور ایشان به عنوان فرزند پیامبر و نوه ایشان، منبع امید و دلگرمی برای سپاهیان بود.
یکی از نکات برجسته حضور ایشان در جنگ جمل، مواجهه با مروان بن حکم بود. بنا به روایات، مروان در جریان نبرد قصد داشت به امام علی (ع) آسیبی برساند، اما امام حسن (ع) به سرعت واکنش نشان داده و مانع از اقدام او شدند. این امر نشاندهنده هوشیاری نظامی و وفاداری مطلق ایشان به حفظ جان پدر در میدان جنگ بود.
در جنگ طولانی و سرنوشتساز صفین علیه معاویه، امام حسن (ع) حضوری ثابت و پیوسته داشتند. ایشان در این جنگ نیز در خط مقدم نبرد حضور یافتند و در مواقع لزوم، فرماندهی بخشی از نیروهای تحت امر امام علی (ع) را بر عهده گرفتند. شجاعت ایشان در این جنگ، نزدیکیشان به مقام پدر را در چشم یاران اثبات میکرد.
نقش امام حسن (ع) در صفین صرفاً نظامی نبود؛ ایشان در کنار پدر، وظیفه روشنگری را نیز بر عهده داشتند. با طولانی شدن جنگ و کارشکنیها، حفظ انسجام سپاه عظیم امام علی (ع) نیازمند رهبرانی جوان و مورد اعتماد بود تا از شورش یا تفرقه جلوگیری کنند. امام حسن (ع) در این بخش نقش رابط و ضامن وفاداری را ایفا کردند.
با وجود شرکت در نبردها، سیره ایشان در نبردها با برادرشان متفاوت بود. در حالی که امام حسین (ع) در کربلا، نماد ایستادگی تا پای جان شدند، امام حسن (ع) در سیره عملی خود، بنا به حکمت الهی و مصالح عالیه جامعه اسلامی و حفظ جان مومنین و پیشگیری از فتنههای بسیار معاویه و امویان صلح را بر ادامه جنگی بیحاصلترجیح دادند. این دو شیوه، دو روی یک سکه از مدیریت مصلحت امت است.
بنابراین، پاسخ به این سؤال مثبت است؛ ایشان در جنگهای بزرگ زمان امامت پدر شرکت داشتند و شجاعت خود را نشان دادند. اما در عین حال، با درک عمیق از پیامدهای سیاسی و دینی، پس از شهادت پدر، در نهایت مسیر صلح را انتخاب کردند تا حفظ اصل دین بر بقای حکومت ظاهری ترجیح داده شود. حضور ایشان در جبههها، بیانگر آمادگی همیشگی برای دفاع از حق بود.
* برجستهترین ویژگیهای اخلاقی ایشان که در زندگی روزمره نمود پیدا میکردند، چه مواردی بودند؟
برجستهترین و مشهورترین ویژگی اخلاقی امام حسن (ع)، که در تمام زندگی روزمره ایشان متجلی بود، جود و بخشندگی بیمانند ایشان بود. ایشان نه تنها مال خود را میبخشیدند، بلکه در روایات آمده است که هرگاه چیزی درخواست میشد، اگر آن را داشتند حتماً میدادند و اگر هم نداشتند، با روی خوش و کلامی دلنشین پاسخ میدادند و سعی میکردند به هر طریقی رضایت سائل را جلب کنند.
در سیره عبادی، ایشان تجسم زهد و تقوای عملی بودند. یکی از دلایل لقب «تقی» طهارت کامل و پارسایی بود. ایشان به شدت بر حفظ نماز اول وقت و طولانی کردن رکعات نماز و تضرع در برابر خداوند تأکید داشتند. هنگام وضو گرفتن، رنگ از چهرهشان میرفت، زیرا خود را برای ملاقات با پروردگار آماده میکردند.
ویژگی ممتاز دیگر، حلم (بردباری) و سعه صدر ایشان بود. ایشان در مواجهه با افراد نادان، بدزبان یا حتی کسانی که با ایشان کینهتوزی داشتند، هرگز با خشونت یا پرخاشگری پاسخ نمیدادند. مشهور است که مردی شامی در مدینه به ایشان اهانت کرد، اما امام (ع) با کمال متانت و سکوت، او را از مجلس خویش راند و پس از مدتی او را در جایی دیگر یافتند و با او نیکی کردند و موجب هدایت آن مرد شدند.
با وجود آنکه امام حسن (ع) سهم خود از بیتالمال را دریافت میکردند و از لحاظ مالی در وضعیت مناسبی قرار داشتند، اما زندگی شخصی ایشان همواره نمادی از زهد بود. ایشان بیشترین اموال خود را برای کمک به نیازمندان خرج میکردند. ایشان دو بار تمام دارایی خود را در راه خدا بخشیدند و سه بار نیز نیمی از اموال خود را وقف نیازمندان نمودند، که این اوج نفی تعلق به دنیاست.
صلحجویی امام حسن (ع) ریشه در اخلاق ایشان داشت. ایشان هرگز به دنبال خونریزی و درگیری نبودند و همواره تلاش میکردند تا با گفتوگو و مدارا، مشکلات را حل کنند. این خوی صلحجویانه، که در قرارداد با معاویه به اوج رسید، نشان میدهد که ایشان حفظ آرامش جامعه و جان مردم را بر منافع شخصی یا حتی مطالبات ظاهری حکومت ترجیح میدادند.
تواضع ایشان در برابر همه مردم، حتی پایینترین طبقات جامعه، زبانزد بود. ایشان هرگز خود را از مردم جدا نمیساختند و اگر در جمعی بر روی زمین مینشستند، حتماً جایی پایینتر از دیگران نمینشستند تا بر کسی برتری نداشته باشند. این خوی، ایشان را به الگوی عملی برای عدالت اجتماعی تبدیل کرده بود.
علاوه بر بخشش مالی، ایشان دارای بخشندگی علمی نیز بودند. هرگاه کسی سؤالی شرعی یا اعتقادی داشت، با روی گشاده به او پاسخ میدادند و دانش خود را از خیل مردم دریغ نمیکردند. ایشان مصداق آیاتی بودند که عالمان را به نشر علم و عمل صالح توصیف میکنند، به گونهای که علم، اخلاق و عمل، سه ضلع مثلث وجودی ایشان را تشکیل میدادند.
