جوان آنلاین: چهاردهم خرداد در تقویم ایران تنها سالروز رحلت بنیانگذار جمهوری اسلامی نیست؛ بلکه یادآور فقدان شخصیتی است که نامش با یکی از مهمترین تحولات سیاسی قرن بیستم گره خورده است. آیتالله سید روحالله خمینی رهبر کبیر انقلاب اسلامی ایران از معدود چهرههایی بود که نه تنها سرنوشت یک کشور، بلکه روند تحولات منطقه و حتی بخشی از معادلات جهانی را تحت تأثیر قرار داد.
به گزارش ایرنا، این در شرایطی است که در قرن بیستم رهبران بزرگی ظهور کردند؛ از مائو تسهتونگ در چین گرفته تا گاندی در هند، جمال عبدالناصر در مصر و نلسون ماندلا در آفریقای جنوبی. با این حال بسیاری از پژوهشگران علوم سیاسی معتقدند امام خمینی (ره) در میان رهبران معاصر جایگاهی ویژه دارد، زیرا توانست انقلابی را به پیروزی برساند که نه بر پایه ناسیونالیسم و کاپیتالیسم، نه مارکسیسم و نه حمایت قدرتهای بزرگ، بلکه بر مبنای یک گفتمان دینی و مردمی شکل گرفت.
انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ بسیاری از محاسبات رایج در مراکز سیاسی جهان را بر هم زد. در دوران جنگ سرد، جهان میان دو بلوک شرق و غرب تقسیم شده بود و اغلب تحلیلگران تصور میکردند هر تحول سیاسی بزرگی باید در چارچوب یکی از این دو اردوگاه قابل تعریف باشد. اما انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی، مسیر سومی را پیش روی ملتها قرار داد؛ مسیری که بر استقلال سیاسی، نفی سلطه خارجی و اتکا به مردم استوار بود.
امام خمینی (ره) از نگاه اندیشمندان جهان
شاید یکی از مشهورترین روایتها درباره امام خمینی (ره) را بتوان در نوشتههای میشل فوکو یافت. فوکو که در جریان انقلاب به ایران سفر کرده بود، در مقالات خود از انقلاب اسلامی به عنوان «روح یک جهان بیروح» یاد کرد و آن را پدیدهای متفاوت از همه انقلابهای شناختهشده قرن بیستم دانست.
او معتقد بود آنچه در ایران رخ داده، صرفاً یک جابهجایی قدرت سیاسی نیست، بلکه نوعی خیزش معنوی است که میتواند الگوهای رایج سیاست مدرن را به چالش بکشد.
میخائیل گورباچف نیز که در سالهای پایانی حیات اتحاد شوروی پیام تاریخی امام خمینی را دریافت کرد، بعدها اذعان کرد که این پیام تنها یک توصیه سیاسی نبود. گورباچف در خاطرات خود اشاره میکند که هشدار امام درباره بحران ایدئولوژیک کمونیسم، موضوعی بود که بعدها با فروپاشی شوروی اهمیت آن بیش از پیش آشکار شد.
اعتراف رسانههای غربی به نقش تاریخی امام خمینی
حتی رسانههایی که در بسیاری موارد منتقد جمهوری اسلامی بودند، در توصیف جایگاه امام خمینی ناگزیر به اذعان نقش تاریخی او شدند. روزنامه نیویورک تایمز در گزارشهای خود پس از رحلت امام، از او به عنوان مردی که ایران را دگرگون کرد، یاد کرد. بی بی سی نیز در گزارش ویژه خود درباره رحلت امام خمینی، او را یکی از تأثیرگذارترین رهبران سیاسی و مذهبی قرن بیستم معرفی کرد.
مجله تایم که در سال ۱۹۷۹ امام خمینی را به عنوان «مرد سال» انتخاب کرده بود، نفوذ او را فراتر از مرزهای ایران توصیف کرد و نوشت که کمتر شخصیتی توانسته است در چنین مدت کوتاهی ساختار سیاسی یک کشور و معادلات منطقهای را تا این اندازه متحول کند.
تأثیر بر بیداری ملتها و جنبشهای سیاسی و اجتماعی
تأثیر امام خمینی (ره) تنها به ایران محدود نماند. بسیاری از جنبشهای سیاسی و اجتماعی در منطقه و جهان اسلام از انقلاب اسلامی الهام گرفتند. در لبنان، فلسطین، عراق و بسیاری از کشورهای منطقه، انقلاب اسلامی به عنوان نمونهای از مقاومت در برابر سلطه خارجی مورد توجه قرار گرفت.
همچنین نلسون ماندلا نیز در سخنانی درباره انقلاب اسلامی، از نقش آن در تقویت روحیه مقاومت ملتها یاد کرده بود.
در واقع، بسیاری از پژوهشگران روابط بینالملل معتقدند پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مفهوم قدرت نرم مبتنی بر هویت دینی به یکی از موضوعات مهم مطالعات سیاسی تبدیل شد؛ موضوعی که تا پیش از آن کمتر مورد توجه قرار داشت.
تشییعی که تاریخ به خود کمتر دیده است
اما شاید بزرگترین نشانه محبوبیت و نفوذ امام خمینی (ره) را بتوان در روز وداع با او مشاهده کرد. صبح ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ خبر رحلت بنیانگذار جمهوری اسلامی منتشر شد. ایران در شوک فرو رفت. میلیونها نفر از شهرها و روستاهای مختلف کشور راهی تهران شدند تا در مراسم تشییع پیکر رهبر انقلاب حضور یابند.
جمعیت حاضر به اندازهای گسترده بود که بسیاری از رسانههای بینالمللی آن را یکی از بزرگترین تجمعات انسانی تاریخ معاصر توصیف کردند. تصاویر هوایی آن روزها، دریایی از جمعیت را نشان میدهد که از کیلومترها دورتر تا محل تدفین امتداد یافته بود.
خبرگزاریها و شبکههای تلویزیونی جهان به طور ویژه این مراسم را پوشش دادند. بسیاری از خبرنگاران خارجی که برای پوشش این مراسم به تهران آمده بودند، از ابعاد بیسابقه حضور مردم شگفتزده شدند.
رهبران و شخصیتهای حاضر در مراسم در کنار میلیونها ایرانی، هیأتهای رسمی و شخصیتهای سیاسی متعددی از کشورهای مختلف نیز برای ادای احترام به تهران آمدند. مقامات عالیرتبه از کشورهای اسلامی، نمایندگان دولتها، رهبران احزاب و شخصیتهای سیاسی از آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکای لاتین در مراسم بزرگداشت امام شرکت کردند.
حضور گسترده هیأتهای خارجی در شرایطی صورت گرفت که تنها چند ماه از پایان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران گذشته بود و ایران هنوز در حال بازسازی خود بود؛ موضوعی که اهمیت بینالمللی این مراسم را دوچندان میکرد.
میراثی فراتر از مرزها
۳۸ سال از رحلت امام خمینی (ره) میگذرد، اما نام او همچنان در بسیاری از دانشگاهها، مراکز مطالعاتی و محافل سیاسی جهان مطرح است. موافقان او را احیاگر نقش دین در عرصه سیاست و رهبر یکی از مردمیترین انقلابهای قرن بیستم میدانند و منتقدان نیز با وجود اختلاف دیدگاه، تأثیر تاریخی او را نمیتوانند انکار کنند.
شاید کمتر شخصیتی در تاریخ معاصر جهان وجود داشته باشد که بتواند همزمان موضوع پژوهش در دانشگاههای غربی، محور بحث در مراکز راهبردی جهان و الهامبخش میلیونها نفر در کشورهای مختلف باشد.
امام خمینی از دنیا رفت، اما تأثیر او بر سیاست، هویت و معادلات منطقهای همچنان ادامه دارد. از همین رو، نام او نه فقط در تاریخ ایران، بلکه در تاریخ تحولات بزرگ قرن بیستم و بیستویکم نیز ثبت شده است؛ شخصیتی که توانست مسیر یک ملت را تغییر دهد و بازتاب تصمیمها و اندیشههایش را به فراتر از مرزهای جغرافیایی ایران برساند.
