جوان آنلاین: استان همدان سالانه با کسری صدها میلیون مترمکعبی آب روبهروست و سرانه مصرف آب شهری حدود ۲۵۰ لیتر در شبانهروز اعلام میشود؛ رقمی که حتی با استانداردهای مناطق پرباران نیز همخوانی ندارد. نتیجه این شکاف، خشکشدن سد اکباتان، افت مداوم آبخوانها، افزایش فروچالهها و گسترش فرونشست است. زنجیرهای از بحران که اگر متوقف نشود، همدان تاریخی را به یک مسئله ملی بدل خواهد کرد.
همدان، کهنشهری با پیشینه ۳هزارساله و زیستپذیری آزموده در تاریخ ایران، امروز در آستانه بحرانی ایستاده که نه محصول یک خشکسالی مقطعی، بلکه نتیجه سالها ناهمترازی مزمن میان منابع آب و الگوی مصرف است. شهری که نامش در کتیبههای آشوری و متون کهن آمده و زمانی پایتخت تابستانی شاهان ماد بوده، اکنون با واقعیتی تلخ روبهروست؛ آب ندارد، زمینش مینشیند و دادههای رسمی برای فهم ابعاد بحران یا منتشر نمیشود یا در لایههای محرمانگی پنهان مانده است. فرونشست زمین در دشتهای همدان، کبودرآهنگ، فامنین و رزن، فقط یک پدیده زمینشناختی نیست، بلکه نشانه فروپاشی مدیریت سرزمین است. برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی، تداوم کشاورزی پرمصرف، استقرار صنایع آببَر و مصرف شهری ناسازگار با اقلیم در کنار کاهش بارندگی و تشدید تبخیر، معادلهای ساخته که خروجی آن تهدید زیستپذیری استان است.
آب ندارد، داده هم ندارد
مرور دادههای در دسترس نشان میدهد، همدان از منظر آب و خاک در وضعیت بحرانی قرار دارد. بحران زمانی عیان شد که پاییز ۱۴۰۱، با خشکشدن کامل سد اکباتان و خروج خط اضطراری انتقال آب از مدار بهرهبرداری، شهر همدان عملاً با خطر فقدان آب شرب روبهرو شد؛ رخدادی که سالها پیش درباره آن هشدار داده میشد.
با این حال، یکی از وجوه نگرانکننده بحران، فقدان شفافیت دادهای است. دسترسی رسانهها و پژوهشگران به اطلاعات بهروز درباره وضعیت آبخوانها، فرونشست و بیلان منابع آب با محدودیتهای جدی مواجه است. این پنهانکاری نهتنها امکان تحلیل دقیق را از جامعه سلب میکند، بلکه خود نشانهای از عمق بحران و ناتوانی ساختاری در مواجهه با آن است. در شرایطی که مدیریت آب بدون داده ممکن نیست، همدان با «کمبود همزمان آب و اطلاعات» دستوپنجه نرم میکند.
بحران قدیمی، تصمیمهای تکراری
ریشههای بحران آب همدان به دهه ۶۰ بازمیگردد، زمانی که بسیاری از دشتهای استان از سوی وزارت نیرو «ممنوعه» اعلام شدند، اما همزمان حفر چاههای مجاز و غیرمجاز با شدت ادامه یافت. دشتهای کبودرآهنگ و فامنین با وجود محدودیتهای قانونی به یکی از متراکمترین مناطق برداشت آب زیرزمینی در کشور تبدیل شدند.
برآوردها نشان میدهد، بیش از ۲ میلیارد مترمکعب آب زیرزمینی در همدان صرف کشاورزیای میشود که غالباً پرمصرف و کمبازده است، این در حالی است که نیاز آب شرب استان حدود ۱۸۰میلیون مترمکعب برآورد میشود؛ تناقضی که پرسشهای جدی درباره اولویتبندی منابع مطرح میکند. تداوم کشت محصولات آببَر از جمله یونجه برای صادرات در استانی با کسری شدید آب، مصداق روشن بیتوجهی به مفهوم آب مجازی و مدیریت سرزمین است.
صنعت آببَر در سرزمین کمآب
استقرار نیروگاه حرارتی شهید مفتح در دشت فامنین، نمونهای شاخص از تصمیمهای توسعهای ناسازگار با ظرفیتهای اکولوژیک همدان است. تأمین آب این نیروگاه از طریق حفر صدها حلقه چاه عمیق، فشار مضاعفی بر آبخوانها وارد کرد و همزمان با آن، نخستین فروچالههای بزرگ کشور در دهه ۷۰ شکل گرفت؛ رخدادی که هزاران نفر را متأثر ساخت. در کنار نیروگاه، صنایع تبدیلی کشاورزی، کارخانههای قند، صنایع لبنی، کشتارگاهها و واحدهای فرآوری سیبزمینی، با تخلیه پساب و برداشت آب، کیفیت اندک منابع باقیمانده را نیز تهدید کردهاند. نتیجه، آلودگی شدید آبهای زیرزمینی، افزایش نیترات در خاک و تشدید مخاطرات سلامت است؛ زنجیرهای که بحران آب را به بحران بهداشت و امنیت غذایی پیوند میزند.
شاخص عینی فروپاشی مدیریت آب
مطالعات مبتنی بر تصاویر ماهوارهای و راداری نشان میدهد، محدوده شهری و حاشیهای همدان طی سالهای اخیر با افت شدید سطح آب زیرزمینی و فرونشست قابل توجه مواجه بوده است. براساس این پژوهشها، میزان فرونشست در بخشهایی از غرب شهر به ۶۰ تا ۹۸ میلیمتر در سال رسیده و توسعه فیزیکی شهر همزمان با افت آبخوانها، عامل اصلی تشدید این پدیده معرفی شده است.
طی سه دهه گذشته، دستکم ۳۰ فروچاله در دشتهای استان ثبت شده که عمدتاً در شمال و شمالغرب همدان قرار دارند. برداشت مازاد سالانه ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعبی از منابع آب زیرزمینی، شیب منفی بیلان آب را تشدید کرده و فشار هیدرولیکی بر لایههای زمین، زمینهساز فروچالهها شده است.
در این میان، الگوی مصرف آب شهری نیز با واقعیتهای اقلیمی همدان همخوانی ندارد. معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای استان، سرانه مصرف آب را حدود ۲۵۰ لیتر در شبانهروز اعلام کرده و گفته است که این میزان با شرایط کمآبی و اقلیم منطقه سازگار نیست. کاهش بارندگی، افزایش تبخیر و رشد دمای سالانه، فشار مضاعفی بر منابع آب وارد کرده، اما ساختارهای اقتصادی و الگوی توسعه، همچنان مشوق مصرف بالا باقی ماندهاند. به بیان دیگر، مسئله فقط رفتار مصرفکننده نیست؛ سیاستگذاری نادرست، مصرف ناپایدار را بازتولید میکند.
خاک، کشاورزی و زنجیره تخریب
آنچه امروز در همدان جریان دارد، صرفاً بحران آب نیست، بحران مدیریت سرزمین است. ناهماهنگی میان منابع و مصارف، توسعه بدون توجه به ظرفیت اکولوژیک، پنهانکاری دادهای و تعویق تصمیمهای اصلاحی، همدان را به نقطهای رسانده که فرونشست زمین به زبان گویای آینده آن تبدیل شده است. اگر بازنگری جدی در الگوی کشت، مصرف شهری، جانمایی صنایع و شفافیت دادهای صورت نگیرد، همدانِ تاریخی نهفقط یک استان، بلکه یک هشدار ملی خواهد بود.
فرسایش خاک، آلودگی دشتها و بیابانزایی دیگر حلقههای بحران همدانند. کشت دیم در سازندهای حساس مارنی، چرای بیرویه دام، تخریب مراتع و بهرهبرداری غیراصولی از گیاهان دارویی، پوشش گیاهی استان را به شدت کاهش داده است. پیامد این روند، افزایش فرسایش، رسوبگذاری در سدها و تهدید تنوع زیستی است؛ بهگونهای که بخش قابل توجهی از گونههای گیاهی انحصاری استان در معرض خطر انقراض قرار گرفتهاند.
