جوان آنلاین: توسعه گردشگری روستایی برای اردبیل که استانی کوهستانی است، میتواند از دل طبیعت، اقتصاد و عدالت اجتماعی را همزمان بازآفرینی کند. دامنههای سبلان، چشمههای آبگرم، ییلاقات سرسبز، درهها و دشتهای پهناور، کوههای پوشیده از گیاهان دارویی، زمستانهای برفی و پیست اسکی و نیز زندگی عشایری و صنایعدستی، مجموعهای کمنظیر از جاذبهها را در این استان گرد آورده است. در همین راستا، رئیس اداره توسعه جاذبهها و محصولات گردشگری وزارت میراث فرهنگی از معرفی روستای موئیل اردبیل بهعنوان گزینه ایران برای رقابت در بهترین روستاهای جهانی گردشگری سال ۲۰۲۶ خبر داده است. مدیرکل میراث فرهنگی اردبیل نیز تأکید میکند که معرفی و حراست از این ظرفیت مثالزدنی، در گرو ثبت جهانی غیرشعاری و توسعه متوازن روستایی است؛ توسعهای که اگر درست پیش برود، میتواند به کاهش نابرابری درآمدها و توانمندسازی جامعه محلی بینجامد.
اردبیل از آن استانهایی است که طبیعت در آن تنها پسزمینه سفر نیست، بلکه خودِ روایت اصلی است. در این خطه، کوه و دشت و دره و چشمه و مرتع، در کنار هم منظومهای ساختهاند که کمتر استانی در کشور از آن برخوردار است. سبلان، این قله پرابهت و شناختهشده، نه فقط نماد جغرافیای اردبیل که موتور محرک بخش مهمی از گردشگری استان است؛ دامنههایش محل تلاقی کوهنوردی، طبیعتگردی، گردشگری سلامت و زیست عشایری است. در این ناحیه، آبگرمها همانقدر اهمیت دارند که چشماندازهای کوهستانی؛ همانقدر که برف زمستانی برای ورزشهای زمستانی و پیست اسکی معنا دارد، تابستان سبز و خنک آن برای فرار از گرمای سایر مناطق کشور جاذبه میآفریند.
در اردبیل، گردشگر با یک اکوسیستم تجربه مواجه میشود. دشتهای مرتفع و درههای عمیق، مسیرهای پیادهروی و کوهپیمایی، چشمههای درمانی، مراتع غنی و مناظر ییلاقی، هر کدام میتوانند به یک محصول گردشگری مستقل تبدیل شوند. افزون بر این، پوشش گیاهی کوهستانهای سبلان بهویژه در فصل گرم، میزبان گونههای متنوع گیاهان دارویی است؛ ظرفیتی که میتواند به گردشگری سلامت، گردشگری گیاهان دارویی و حتی توسعه صنایع تبدیلی و بستهبندی بومی نیز پیوند بخورد. اردبیل از حیث اقلیم، چیزی فراتر از یک مقصد فصلی است؛ این استان در چهار فصل، چهار نوع تجربه متفاوت ارائه میدهد.
موئیل؛ از ظرفیت محلی تا نامزدی جهانی
در میان روستاهای دامنه سبلان، موئیل جایگاه ویژهای دارد. این روستا فقط بهخاطر موقعیت جغرافیاییاش دیده نمیشود، بلکه ترکیبی از طبیعت، تاریخ، فرهنگ و سرمایه اجتماعی را در خود جمع کرده است. وجود چشمههای آبگرم، مجتمعهای آبدرمانی، چشماندازهای ییلاقی، بافت عشایری و آثار تاریخی و باستانی مربوط به دورههای اشکانی و ساسانی، موئیل را به یکی از شاخصترین روستاهای گردشگری کشور تبدیل کرده است. اینجا روستا فقط محل سکونت نیست، بخشی از هویت گردشگری استان است.
رئیس اداره توسعه جاذبهها و محصولات گردشگری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، درباره جایگاه موئیل میگوید: «هر ساله تعداد هشت روستا بهعنوان نمایندگان ایران به سازمان جهانی گردشگری معرفی میشوند تا در رقابت بهترین روستاهای جهانی گردشگری شرکت کنند. این رقابتها از سال ۲۰۲۱ آغاز شده و هدف اصلی آن، بهبود شرایط زندگی مردم روستاها از طریق توسعه گردشگری است. ما بهدنبال معرفی روستایی هستیم که الگوی توسعه گردشگری روستایی و ارتقای رفاه ساکنان باشد.»
مهدی بهاروند تأکید میکند: «در ایران حدود ۱۰۰ روستا را بر اساس معیارهای ارزیابی شناسایی کردهایم و یکی از روستاهایی که به این نتیجه رسیدهایم میتواند گزینهای جدی برای معرفی باشد، روستای موئیل در استان اردبیل است. این روستا سه برند و محصول گردشگری برجسته دارد؛ گردشگری کوهستان، آبهای گرم و گردشگری روستایی. این سه محور میتواند جاذبهای جدی برای گردشگران داخلی و خارجی ایجاد کند.»
این نامزدی، پیغام زیادی دارد مبنی بر اینکه موئیل میتواند به الگوی ملی توسعه روستایی تبدیل شود، مشروط بر اینکه ثبت جهانی نه در سطح شعار، بلکه در سطح سیاستگذاری و سرمایهگذاری واقعی دنبال شود. تجربه جهانی نشان میدهد که ثبت روستاها در فهرستهای بینالمللی، اگر به آموزش، زیرساخت، بازاریابی، حفاظت از محیطزیست و مشارکت جامعه محلی گره بخورد، میتواند مهاجرت معکوس، افزایش اشتغال و توزیع متوازنتر درآمد را به همراه داشته باشد.
در همین راستا مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اردبیل معتقد است که ظرفیت توسعه گردشگری این استان در مقایسه با دیگر مناطق کشور مثالزدنی است و موئیل نگین توسعه گردشگری سبلان، فرصتی بیبدیل پیش روی ما قرار داده است. آثار تاریخی موجود و آداب و رسوم غنی منطقه نیز بهعنوان یک محرک قوی برای سفر و جذب گردشگر عمل میکنند.
جلیل جباری ادامه میدهد: «ثبت ملی یا جهانی نباید تنها یک حرف و شعار باشد. این ثبت زمانی ارزشمند است که همه دستگاهها در این مسیر کمک کنند تا توسعه متوازن محلی رقم بخورد. باید بهگونهای عمل کنیم که ثبت آثار، بهبود شرایط روستایی را به دنبال داشته و زمینهساز رونق و توسعه گردشگری شود.»
عشایر، صنایعدستی و عدالت درآمدی
بُعد مهم و کمتر دیدهشده گردشگری اردبیل، پیوند آن با زندگی عشایری و صنایعدستی است. در بسیاری از نقاط این استان، گردشگر فقط تماشاگر طبیعت نیست، بلکه وارد زیستجهانی میشود که در آن ایل، مرتع، آلاچیق، دامداری سنتی، خوراک بومی و هنر دست، همگی بخشی از تجربه سفرند. همین همنشینی طبیعت و فرهنگ است که به گردشگری اردبیل عمق میدهد و آن را از یک بازدید ساده به یک مواجهه فرهنگی بدل میسازد.
عشایر اردبیل، بهویژه در ییلاقات سبلان، حامل دانشی بومیاند که از مدیریت مرتع تا تولیدات لبنی، از شیوههای سکونت تا آیینهای میزبانی، همهچیز را در بر میگیرد. این شیوه زندگی نهتنها میراث فرهنگی است، بلکه میتواند به محصول گردشگری تبدیل شود؛ البته نه بهصورت نمایشی، بلکه با حفظ کرامت و اصالت جامعه میزبان. گردشگری عشایری در صورت مدیریت درست، میتواند به منبع درآمد مکمل برای خانوارهای روستایی و عشایری تبدیل شود و فشار اقتصادی تکمحصولی را کاهش دهد.
همین جاست که نقش صنایعدستی هم پررنگ میشود. اردبیل از ورنی اصلاندوز تا تولیدات بومی دیگر، ظرفیت بزرگی در صنایعدستی دارد؛ ظرفیتی که اگر به بازار گردشگری متصل شود، ارزش افزوده آن در خود استان میماند.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اردبیل در این باره میگوید: «صنایعدستی از مهمترین مزیتهای اصلاندوز بهعنوان شهر ملی ورنی است و میتواند عامل توسعه این شهرستان باشد. ساختمان صنایعدستی اصلاندوز زیرساخت مهمی است که به خانه ورنی تبدیل میشود و بهعنوان محلی برای آموزش و فعالیت بافندگان ورنی و هنرمندان سایر رشتههای صنایعدستی نقش ایفا خواهد کرد.»
حرفهایی که نقطه اتصال گردشگری و عدالت درآمدی است. وقتی روستا به مقصد سفر تبدیل شود، فروش محصول محلی، عرضه صنایعدستی، پذیرایی بومی، راهنمایی گردشگر و خدمات اقامتی، همه به زنجیرهای برای توزیع درآمد بدل میشوند. بنابراین، توسعه گردشگری روستایی در اردبیل فقط به جذب توریست ختم نمیشود؛ میتواند سازوکاری برای کاهش نابرابری، افزایش تابآوری اقتصادی و تثبیت جمعیت در روستاها باشد.
ثبت جهانی، راهی به سوی توسعه
اردبیل با تمام ظرفیتهایش میتواند از «مقصد بودن» به «الگوی بودن» ارتقا یابد. اما این ارتقا، نیازمند اصول و زیرسازیهایی در جهت حفاظت از منابع طبیعی، مشارکت فعال جامعه محلی، و سرمایهگذاری هدفمند بر زیرساخت و آموزش است. اگر موئیل در مسیر ثبت جهانی قرار گرفته، باید این ثبت به نفع روستا، ساکنان، طبیعت و اقتصاد محلی تمام شود. باید از تبدیل شدن گردشگری به فشار بر محیطزیست جلوگیری کرد و در عوض، آن را به ابزاری برای صیانت از فرهنگ، تقویت معیشت و ارتقای کیفیت زندگی بدل ساخت.
اردبیل با سبلان، آبگرمها، تابستانهای خنک، زمستانهای برفی، پیست اسکی، عشایر، صنایعدستی و روستاهایی، چون موئیل، سرمایهای دارد که اگر درست روایت و درست مدیریت شود، میتواند در نقشه گردشگری ایران و حتی جهان جایگاهی ممتاز بیابد. نامزدی موئیل برای فهرست بهترین روستاهای جهانی گردشگری سال ۲۰۲۶، فقط یک خبر خوب نیست؛ نشانهای است از اینکه اردبیل میتواند آینده توسعه خود را بر پایه هویت بومی، طبیعت منحصربهفرد و عدالت در توزیع فرصتها بنا کند.
