انگار اشتباهات مرمتی به یک امر عادی تبدیل شده است و وقتی یک بنای تاریخی به خاطر بروز مشکلات و ترکها و فرسودگی نیازمند مرمت میشود، بیش از تخریب شدنش باید از این مرمتها و مراقبتها ترسید. مرمت گنبدها و بناهای مختلف در استانهای ایران مهر تأییدی بر این ادعاست و گنبد مسجد شیخ لطفالله و گنبد مسجد عظیم امام در میدان نقش جهان اصفهان گواه همین مرمتهاست که حالا این بناها را به چالش کشیده است.
طی چند دهه اخیر و از استانهای مختلف، درخواستهای زیادی مبنی بر نیاز بناها و اماکن تاریخی به مراقبت و تعمیر و مرمت مطرح میشود. در این میان اصفهان به دلیل قدمت و تعدد میراثش بیش از دیگران در اولویت بود. به همین خاطر بسیاری از بناهای تاریخی اصفهان که دچار ترک خوردگی و فرسودگی بودند در لیست مرمتها قرار گرفته و یکی یکی به وضعیتشان رسیدگی میشد.
اگر از طولانی شدن مدت تعمیرات و بازسازی و مرمتها بگذریم، متأسفانه وقتی کارها به روزهای پایانی و پردهبرداریها میرسید، تازه عیوب مرمتها نمایان میشد.
از دو رنگ شدن گنبد مسجد شیخ لطفالله و جا نیفتادن برخی لچکها گرفته تا گنبد مسجد امام در میدان نقش جهان که با برداشته شدن داربستهایش مشخص شده قوسی در بخشی از گنبد به وجود آمده و برخی از گلها و لچکها نیز حین عملیات مرمت تغییر کردهاند.
همین چند وقت پیش بود که ترکهای گنبد مسجد شیخ لطفالله نمایان شد و اقدامات برای مرمت آن در دستور کار قرار گرفت. اما وقتی مرمت اول به پایان رسید و دو رنگ شدن این بخش و جا نیفتادن برخی لچکها به چشم خورد، تازه مشخص شد گروهی که این کار را برعهده گرفته بودند اصلاً متخصص نبودند. از همان موقع، بسیاری از مرمتگران و صاحبنظران نسبت به این مرمت واکنش نشان دادند و با اینکه نقدهای تخصصی بر همه توجیهات غلبه میکرد، اما مسئولان و متولیان امر حرف خودشان را زدند و واکنش خاصی نشان ندادند.
مرمتهای اشتباهی
حکایت مسجد بزرگ امام در میدان نقش جهان، حکایتی غم انگیز است. مسجدی که حدود یک دهه به خاطر وجود داربستهایی روی گنبدش این بنای زیبا و تاریخی را از نگاهها دور نگه داشته بود.
داربستهایی که برای مرمت علم شده بودند و هر روز کارشناسان و مرمتگران بسیاری روی آنها قرار میگرفتند تا گنبدی زیبا و عظیم را به روزهای اول خود بازگردانند. وقتی اوایل خرداد خبر اتمام عملیات مرمت گنبد مسجد امام (ره) و بازگشایی داربستها منتشر شد، همه منتظر بودند تا یکبار دیگر این بنای تاریخی، خود را با شکوه تمام به رخ بکشد، اما کمکم عکسهایی از آن منتشر شد که نشان میداد قوسی در بخشی از گنبد مشاهده میشود و در کنار آن برخی از گلها و لچکها حین عملیات مرمت تغییر کردهاند.
بعد از اینکه اتفاقات و مرمتهای نادرست اثبات شد و اشتباهات انجام شده در این گنبد به سمع و نظر مسئولان رسید، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان گفت: «با توجه به استمرار عملیات مرمت در بناهای تاریخی و گذشت بیش از ۱۱ سال از عملیات مرمت گنبد عظیم مسجد امام، کار باز کردن داربستها به تدریج در حال انجام شدن است و مرمتگران با توجه به طولانی شدن این عملیات همزمان با باز شدن داربستها در حال مرمتهای موضعی و تکمیلی هستند.»
به گفته علیرضا ایزدی، ناظران و مرمتگران طرح، با باز کردن داربستهای ضلع شمالی گنبد متوجه شدند که در بخش انتهای ترکهای پانزدهم و شانزدهم بهویژه در بخش رأس گنبد، اعوجاجی (ناهمواری) وجود دارد، لذا پیمانکار طرح که ازجمله مرمتگران پیشکسوت و بومی اصفهان است با پذیرفتن مسئولان امر و قبول این نکته که این بخش از گنبد نیاز به بازنگری دارد، اعلام آمادگی کرده است در اسرع وقت نسبت به رفع نواقص و ایرادات این بخش اقدامهای لازم را انجام دهد.
هدر دادن بودجه و اعتبارات
معلوم نیست چرا کارها از همان اول به درستی انجام نمیشوند تا هم به دوباره کاری نیازی نباشد و هم از هدر رفتن بودجه و اعتبارات جلوگیری شود.
وقتی مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان گفت: «طی این مدت مرمتگران بهویژه در مرمت طرحهای گلهای لالهعباسی گنبد متوجه شدند که در مرمتهای دهههای گذشته در رنگبندی برخی از این گلها ایراداتی وجود داشته، لذا در مرمت اخیر با نظر کارشناسان خبره رنگبندی این گلها بر اساس گلهای باقیمانده از مرمتهای قبلی به گلهای اصلی بازگردانده شده است» در مورد میزان ضرر این کار و ادامه تأمین اعتبارات حرفی نزد.
به هر حال در کنار گنبدهای تاریخی اصفهان، بسیاری از بناهای دیگر هم در آستانه از بین رفتن و تخریب هستند. گنبد امامزاده درِ امام و تعدادی از بناهایی که قدمت آنها به دوران سلجوقی باز میگردد دیگر توان ایستادن ندارند و به خاطر بیتوجهیهایی که به آنها میشود از هم اکنون باید فاتحهای برایشان خواند.
تعارضات ویرانگر
حقیقت این است که سالهاست میراث فرهنگی و بناهای تاریخی نادیده گرفته میشوند و با اینکه بسیاری از مسئولان از صنعت گردشگری و ارز آوری و اشتغالزایی آن سخن به میان میرانند، اما شرایط حفظ و حراست از گنجینه تاریخ ایران اسلامی اصلاً خوب نیست و بدون آنها هم نمیتوان از جذب توریست حرف زد.
اوضاع وحشتناک بناها و آثار و میراث اصفهان بیانگر این موضوع است که مدیریت ضعیف و قرارگرفتن افراد غیر متخصص بر مسند کار روزهای سختتری را برای این میراث رقم خواهد زد.
در کنار مرمتهای غیرکارشناسانه باید گفت آثار و بناهای فرهنگی و تاریخی در استانهای مختلف با مشکلات عدیدهای دست و پنجه نرم میکنند. شفاف نبودن قوانین در حوزه میراثفرهنگی و کمبود بودجه از جمله چالشهای اصلی در این زمینه است که موجب میشود تعارضهایی در این بین رخ دهد. همین تعارضها در موارد قابل ملاحظهای منجر به خسارتهای مادی و معنوی زیاد و جبرانناپذیری نیز شده است. از سوی دیگر، مالکیت، ثبت ملی و بهرهبرداری از بناهایی که میراث ملی محسوب میشوند، موضوعی است که مورد بحث و مناقشه سازمان میراث فرهنگی با نهادهای قضایی و دیگر دستگاههایی بوده که بعضاً مالکیت برخی از بناهای تاریخی را دارند. سازمان اوقاف، بنیاد مستضعفان و برخی وزارتخانهها از این دست نهادها هستند. در این میان مالکان خصوصی برخی از این بناها هم درباره نحوه بهرهبرداری و حفظ این بناها دچار چالش هستند.
