دکتر محمد صادق افراسیابی، معاون راهبردی بنیاد ملی بازیهای رایانهای در یادداشتی نوشت:
بازیهای رایانهای در دهههای اخیر به یکی از فراگیرترین شکلهای سرگرمی در میان نوجوانان تبدیل شدهاند. پیشرفت فناوری، گرافیکهای واقعگرایانه و روایتهای تعاملی باعث شدهاند که این بازیها تجربهای عمیق و درگیرکننده برای کاربران فراهم کنند. در میان انواع مختلف بازیها، بازیهای حاوی خشونت( خصوصا بازی های رایانه ای که در آمریکا تولید می شوند ) جایگاه قابل توجهی در بازار جهانی دارند. پرسش مهمی که در سالهای اخیر توجه بسیاری از روانشناسان و پژوهشگران علوم شناختی را به خود جلب کرده این است که چنین بازیهایی چگونه میتوانند بر الگوهای شناختی و رفتاری ذهن نوجوانان تأثیر بگذارند.
نخست باید توجه داشت که دوران نوجوانی مرحلهای حساس در شکلگیری ساختارهای شناختی و عاطفی انسان است. در این دوره، مغز هنوز در حال رشد و سازماندهی شبکههای عصبی مرتبط با تصمیمگیری، کنترل هیجان و درک پیامدهای رفتار است. به همین دلیل، تجربههای محیطی و رسانهای میتوانند نقش مهمی در شکلگیری الگوهای فکری نوجوانان ایفا کنند. بازیهای رایانهای، به دلیل ماهیت تعاملی خود، نسبت به بسیاری از رسانههای دیگر تأثیر عمیقتری بر فرآیندهای شناختی دارند.
یکی از مهمترین اثرات بازیهای خشن، عادیسازی خشونت در ذهن کاربر است. در بسیاری از این بازیها، پیشبرد داستان یا کسب امتیاز مستلزم انجام اعمال خشونتآمیز مانند درگیری، نابود کردن دشمنان یا استفاده از سلاح است. تکرار چنین الگوهایی میتواند به تدریج باعث شود که ذهن نوجوان خشونت را بهعنوان یک ابزار معمول برای حل مسئله یا غلبه بر رقبا تلقی کند. این فرآیند در روانشناسی به نوعی «حساسیتزدایی» نسبت به خشونت تعبیر میشود.
علاوه بر این، بازیهای خشن میتوانند بر نحوه پردازش اطلاعات اجتماعی در ذهن نوجوانان تأثیر بگذارند. برخی مطالعات نشان دادهاند افرادی که زمان زیادی را صرف چنین بازیهایی میکنند، در موقعیتهای اجتماعی مبهم بیشتر تمایل دارند رفتار دیگران را تهدیدآمیز تفسیر کنند. به عبارت دیگر، الگوی شناختی آنها ممکن است به سمت «سوگیری خصمانه» حرکت کند؛ یعنی ذهن سریعتر احتمال دشمنی یا تهدید را در رفتار دیگران تشخیص دهد.
عامل دیگر، تقویت الگوهای پاداش مبتنی بر خشونت است. در بسیاری از بازیهای رایانهای، انجام اقدامات خشونتآمیز با دریافت امتیاز، پیشرفت در مراحل بازی یا دسترسی به تجهیزات بهتر همراه است. این نظام پاداش میتواند در ذهن نوجوان ارتباطی میان خشونت و موفقیت ایجاد کند. از منظر علوم اعصاب، چنین سازوکاری ممکن است سیستم پاداش مغز را به گونهای شرطی کند که رفتارهای تهاجمی بهعنوان رفتارهای مؤثر و نتیجهبخش تلقی شوند.
با این حال، باید توجه داشت که رابطه میان بازیهای خشن و رفتار واقعی نوجوانان رابطهای ساده و خطی نیست. عوامل متعددی مانند محیط خانوادگی، آموزشهای اجتماعی، شخصیت فردی و میزان زمان صرفشده برای بازی در شدت این تأثیرات نقش دارند. بسیاری از نوجوانان ممکن است بدون بروز رفتارهای پرخاشگرانه از این بازیها استفاده کنند، بهویژه اگر در محیطی حمایتی و آگاهانه رشد کرده باشند.
از سوی دیگر، برخی پژوهشگران بر این باورند که مدیریت درست مصرف رسانهای میتواند از پیامدهای منفی احتمالی بکاهد. نظارت والدین، تعیین زمان مناسب برای بازی، انتخاب بازیهای متناسب با سن و تشویق نوجوانان به فعالیتهای اجتماعی و ورزشی میتواند تعادل بهتری میان سرگرمی دیجیتال و رشد روانی ایجاد کند.
در نهایت، بازیهای رایانهای بهعنوان بخشی جداییناپذیر از فرهنگ دیجیتال امروز قابل حذف نیستند، اما درک تأثیرات شناختی آنها اهمیت زیادی دارد. توجه به محتوای بازیها و نحوه استفاده از آنها میتواند کمک کند تا نوجوانان ضمن بهرهمندی از جنبههای سرگرمی و آموزشی فناوری، کمتر در معرض پیامدهای منفی احتمالی قرار گیرند. شناخت دقیق این پدیده، گامی مهم در جهت مدیریت آگاهانه رسانهها در دنیای پیچیده و دیجیتالی امروز است.
