آمدم با مردم به رفق و مدارا رفتار کنم
کد خبر: 1087965
لینک کوتاه: https://www.Javann.ir/004Z1p
تاریخ انتشار: ۲۱ ارديبهشت ۱۴۰۱ - ۲۱:۰۰
تعادل و ملایمت در سیره تربیتی معصومین (ع)
رفق و مدارا در تربیت از اصول مهم تربیت در اسلام است. در سیره تربیتى پیشوایان دینى (ع) رفق و مدارا با تربیت‏آموزان از جایگاه والایى برخوردار می‌باشد تا جایی که پیامبر گرامى اسلام (ص) در موارد متعددى به این موضوع اشاره کرده که وى از جانب خداوند موظف و مأمور است با مردم به رفق و مدارا رفتار کند

رفق و مدارا در تربیت از اصول مهم تربیت در اسلام است. در سیره تربیتى پیشوایان دینى (ع) رفق و مدارا با تربیت‏آموزان از جایگاه والایى برخوردار می‌باشد تا جایی که پیامبر گرامى اسلام (ص) در موارد متعددى به این موضوع اشاره کرده که وى از جانب خداوند موظف و مأمور است با مردم به رفق و مدارا رفتار کند. محمد داودی در مقاله‎‌ای که با عنوان «رفق و مداراى تربیتى در سیره معصومین (ع)» در نشریه حوزه و دانشگاه منتشر و پورتال جامع علوم انسانی آن را بازنشر کرده، به ابعاد متعدد این رویکرد تربیتی پرداخته است. ما در اینجا گزیده‌ای از این مقاله پژوهشی مشروح را آورده‌ایم.


رفق چنانکه در کتب لغت آمده در چهار معنا به کار مى‏رود:۱) کارى را خوب انجام دادن در مقابل بد انجام دادن کار. ۲) نرم‌خویى در مقابل تندخویى و شدت عمل. ۳) میانه‌روى و اعتدال در انجام کار. ۴) محکم‌کارى و دقت در انجام کار. مدارا نیز در لغت به معناى ملاطفت و نرمى و ملایمت و احتیاط کردن آمده است.
این دو واژه، بر اساس آنچه در زبان عربى و فارسى از آن اراده مى‏شود، در زمینه تعلیم و تربیت به این معنا به کار مى‏رود که مربى با متربیان به گونه‏اى رفتار کند که به زیبایى و آسانى، آنان را به سوى اهداف تربیتى مورد نظر هدایت کند. اگر مربى چنین عمل کند، گفته مى‏شود که با تربیت‏آموزان خود به رفق و مدارا رفتار کرده است. در روایتى ‏پیامبر (ص) خطاب به حضرت على (ع) مى‏فرماید: «یا على! این دین، دین استوار و محکمى است، از این رو با رفق و نرمى در آن سیر کن و عبادت خداوند را براى خودت ناخوشایند مکن که زیاده‏رو و افراط‏کار نه مرکب خود را سالم باقى مى‏گذارد و نه راه را طى مى‏کند.» (الکافى، ج ۲، ص ۸۷)
این روایت به روشنى بیان مى‏کند که عدم‌رفق در جایى که رفق و مدارا لازم است، علاوه بر آنکه موجب شکست فرد در رسیدن به اهداف خود مى‏شود، وسیله و ابزار وى براى رسیدن به هدف را نیز از میان مى‏برد.
پیشوایان دینى (ع) هنگامى که مى‏خواستند احکام و شرایع را به مردم آموزش دهند، به اندازه فهم‌شان با آنان سخن مى‏گفتند و مسائل دینى را به گونه‏اى که آنان به آسانى دریابند، بیان مى‏کردند. خداوند در قرآن مى‏فرماید: «ما هیچ رسولى را جز به زبان قوم خود نفرستادیم تا براى آنان [حقایق را]تبیین کند.» (ابراهیم، آیه ۴)
پیامبر گرامى اسلام (ص) نیز مى‏فرماید: «به ما پیامبران دستور داده شده است با مردم به اندازه عقل و فهم‌شان سخن بگوییم» (بحارالانوار، ج ۱، ص ۸۵)
از امام صادق (ع) نیز نقل شده است: رسول خدا (ص) هیچ‌گاه با مردم به [حسب]کنه و باطن عقل خویش سخن نگفت. (علامه طباطبایى، سنن‌النبى، ۵۷)
بنابراین مربى در مقام تربیت، نخستین کارى که باید به انجام آن همت گمارد، این است که با تربیت‏آموزان خود، چنان سخن گوید که به آسانى مراد او را دریابند و این مستلزم آن است که مربى سخن خود را از درجه و مقام درک و فهم خود تا سطح درک و فهم تربیت‏آموزانش تنزل دهد.
به علاوه، گاه مدارا و رفق با متربیان اقتضا مى‏کند که مطالب خاصى با آنان در میان گذاشته شود و از ارائه مطالبى که فراتر از میزان درک و فهم آنان است، خوددارى شود. چنانکه در سیره معصومین (ع) ملاحظه مى‏شود که گاه بعضى از مطالب را با افرادى خاص مطرح مى‏کردند.
در سیره تربیتى پیشوایان دینى (ع) به اختلاف سنى افراد توجه خاصى شده است. آنان بین بزرگسالان و کودکان تفاوت بسیارى قائل شده‏اند و از هر یک متناسب با سن‌شان انتظار داشته‏اند.
امام زین‏العابدین (ع) به کودکان دستور مى‏داد نماز مغرب و عشا را باهم و نماز ظهر و عصر را نیز باهم بخوانند. به ایشان مى‏گفتند: نماز را در وقت نمى‏خوانند. آن حضرت مى‏فرمود: بهتر از این است که بخوابند و نماز نخوانند. (مستدرک الوسائل، ج ۳، ص ۱۹)
باید توجه داشت که در زمان معصومین (ع) نماز‌ها در پنج وقت: صبح، ظهر، عصر، مغرب و شام خوانده مى‏شد و نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا را نه در یک وقت، بلکه جدا جدا مى‏خواندند. اما امام (ع) به کودکان که هنوز به سن تکلیف نرسیده بودند ولى نماز مى‏خواندند اجازه مى‏دادند که نمازهاى ظهر و عصر و نمازهاى مغرب و عشا را باهم بخوانند تا نماز خواندن بر آن‌ها مشکل و غیرقابل تحمل نشود. این امر، در واقع، نوعى رفق و مدارا با این قبیل افراد است.
در اینجا لازم است به این سؤال نیز بپردازیم که آیا در سیره تربیتى معصومین (ع) محدوده‏اى براى رفق و مداراى تربیتى معین شده است یا نه؟ در صورت مثبت بودن جواب، در چه مواردى مى‏توان از رفق و مدارا استفاده کرد و در چه مواردى نمى‏توان؟ البته در مورد این پرسش نمى‏توان جواب قاطعى ارائه کرد، در عین حال با توجه به سیره معصومین (ع) مى‏توان به مؤلفه‌هایى که ما را در دستیابى به پاسخ کمک مى‏کند، اشاره کرد.
معصومین (ع) در مواردى که با فردى جاهل یا ناآگاه به احکام و آموزه‌هاى دینى مواجه مى‏شدند با او به رفق و مدارا برخورد مى‏کردند و اجازه نمى‏دادند دیگران نیز با آنان به شدت و خشونت رفتار کنند. توان جسمى نیز یکى از مؤلفه‌هایى است که معصومین (ع) در رفتارهاى تربیتى خود آن را در نظر مى‏گرفتند.
اکنون این سؤال مطرح مى‏شود که رفق و مدارا در تربیت دینى چه تأثیرى دارد؟ ما در اینجا تنها به دو نکته که در سیره و روایات معصومین (ص) بر آن تأکید شده است، اشاره مى‏کنیم.
نخستین موضوعى که در این باب در سیره‌ها مطرح شده این است که رفق و مدارا با متربیان سبب جذب آنان به مربى و شخصیت، منش، آرا و عقاید او مى‏شود. دومین موضوعى که در سیره‌ها مطرح است اینکه رفق و مدارا با تربیت‏آموزان سبب مى‏شود آنان آموزه‌ها و مفاهیم دینى را به بهترین وجه درک، جذب و درونى کنند و به تدریج به مدارج بالاى ایمان و کمال برسند، بدون آنکه از اعمال دینى خسته یا دلزده شوند.
در خاتمه به اختصار می‌توان گفت: ۱. در سیره معصومین (ع) رفق و مدارا جایگاه والایى دارد. ۲. رفق و مدارا هم در مواجهه با دیگران و هم در مواجهه با خود باید رعایت شود. ۳. در مورد گستره و محدوده اِعمال رفق و مدارا باید به موضوعاتى مانند علم و جهل، توان جسمى، توان عقلى و ذهنى و درجات ایمان مخاطبان توجه داشت. به علاوه، باید به نوع حکم شرعى و اینکه مستحب، مکروه یا مباح است نیز توجه کرد. ۴. رعایت رفق و مدارا موجب مى‏شود اولاً یادگیرى پایدار و عمیق صورت گیرد، ثانیاً تأثیرپذیرى تربیت‏آموز از مربى افزایش یابد.

نظر شما
جوان آنلاين از انتشار هر گونه پيام حاوي تهمت، افترا، اظهارات غير مرتبط ، فحش، ناسزا و... معذور است
نام:
ایمیل:
* نظر:
پربازدید ها
عناوین پیشنهادی
آخرین اخبار