حسن روانشيد*
تالاب تفتيده گاوخوني پس از قرنها كه جايگاه كوچ پرندگان مهاجر از سراسر دنيا بوده چند سالي است به غربت رفته و ميرود كه به كوير مركزي كشور بپيوندد تا وسعت بيابانهاي لميزرع كشور افزايش يابد و زيستگاه موجودات زنده نابود شود! اينجا روزگاري نهچندان دور يكي از زيباترين و رؤياييترين نقاط كشور در حاشيه كوير بود كه مردمان آن در كنار اين همه عظمت، خالق هنرها و صنايعدستي كمنظير بودند، اما امروز بهواسطه حذف نزولات آسماني در سرچشمه زرد كوه و ادامه آن به زايندهرود بهمنظور تأمين حقابه شرق، خانه و كاشانه خود را به سالخوردگان روستاها سپرده و براي كار به شهرهاي بزرگ هجرت كردهاند اما آنهايي كه ماندند بيكار و عاطل و باطل ننشستند. سعي كردند از چالشها فرصت بيافرينند،بنابراين از جا بلند شدند و به دنبال ابتكاراتي رفتند كه نيازمند آب فراوان نباشند. پرورش شتر، بوقلمون، شترمرغ و كشت زعفران و از سويي ايجاد جاذبههاي گردشگري و تبديل خانههاي قديمي به مهمانسرا در حاشيه كوير و شن نوردي از كارآفرينيهايي بود كه توانست اين منطقه از كشور را همچنان پويا نگه دارد. قنوات به حال خود رهاشده پاكسازي و همه آنچه قابل بهرهبرداري بود تعمير و ترميم گرديد، اما با ابتكار حاج ابراهيم حيدري، پيرمرد ۶۰ ساله ورزنهاي يك حلقه گاو چاه از رده خارجشده را بازسازي و به يك فرصت طلايي براي جذب گردشگران تبديل نمود كه با اين روش سنتي روزانه 3 هزار مترمربع از زمينهاي كشاورزي را در نوبت صبح و عصر ميتوان آبياري كرد. با استفاده از گاو چاههاي سنتي ديگر نيازي به مصرف برق يا گازوئيل براي موتورهاي آبكشي نيست كه براي بالا كشيدن آب از يك يا دو رأس گاو كوهاندار سيستاني استفاده ميشود. گاو يار به گاوها كمك ميكند تا بر سطح شيبدار يا «گاو رو» حركت كنند و دلو را كه به چرخ بستهشده درحاليكه پر از آبشده است از كف چاه بالا بكشند. دستيار او نيز آب را از دلو خالي و در مسير مزرعه هدايت ميكند. حاج ابراهيم ميگويد: اين گاوها به من عادت كردهاند كه اگر برايشان آواز نخوانم از چاه آب نميكشند! او ابياتي عاميانه از قديم را براي گاوهاي خود ميخواند تا با آواز او به حركت درآيند. اشعار فولكلوريك او اينگونهاند: «دوسهروزه كه بوي گل نيومد/ صداي چهچه بلبل نيومد/ بريم از باغبان گل بپرسيم/ چرا بلبل به سير گل نيومد/ گل سرخم چرا خوابي و نالي/ بيا قسمت كنيم دردي كه داري/ بيا قسمت كنيم درد سرت را/ كه تو كوچكتري طاقت نداري/سرت نازم كه سر سر ميكني تو / مثال ميش بعبع ميكني تو/مثال بره گمكرده مادر / دمادم ياد مادر ميكني تو». اين گاو چاه كه ملك خصوصي حاج ابراهيم است بهعنوان تنها گاو چاه فعال در استان اصفهان و منطقه ورزنه يعني حاشيه تالاب خشكيده گاوخوني قرار دارد و به آبياري زمينهاي شخصي اختصاص دادهشده است، اما روزانه دهها نفر از توريستهاي داخلي و خارجي براي بازديد از آن و همچنين منطقه گاوخوني و كويري در ورزنه به اينسو سفر ميكنند.
*روزنامهنگار پيشكسوت
