يكي از محدوديتهاي امروزه بخش بالادستي نفت كمبود سرمايهگذاري و عدم توان بانكهاي ايراني در توسعه ميادين نفتي چه به لحاظ تزريق پول و چه از نظر اجراي پروژههاست. نگاهي گذرا به وضعيت پروژههايي كه بانكهاي داخلي در آن ورود كرده و بدون هيچ دستاوردي از آن خارج شدند، بيانگر اين نكته است كه بايد راهكاري جدي در اين باره انديشيده شود.
اعتبارهاي وزارت نفت نيز براي برطرف كردن اين محدوديت به هيچ عنوان كافي نيست، انتشار اوراق مشاركت هم هيچ دردي از بالادست دوا نميكند و به طور قطع با ادامه چنين روندي توليد نفت كاهش پيدا كرده و كشورمان از جمع «زعماي نفت» حذف خواهد شد.
در اين ميان يكي از تمهيداتي كه در يك پروژه منافع نظام را به خوبي تأمين كرد توسعه پلكاني ميادين نفتي مشترك و غير مشترك است. در سال ۱۳۸۵ شركت ملي مناطق نفت خيز جنوب پروژهاي را كليد زد كه در تاريخ صنعت نفت براي نخستين بار انجام شد.
پس از انصراف اينپكس ژاپن در توسعه ميدان آزادگان (يكي از بزرگترين ميادين نفتي جهان به لحاظ ذخاير درجا) مناطق نفتخيز جنوب با توسعه پلكاني اين ميدان در طول يكسال، از آزادگان ۵۰ هزار بشكه نفت استخراج كرد. هزينه انجام شده در اين باره حدود ۲۸۶ ميليارد تومان بود كه همه هزينههاي آن در كمتر از يك ماه با پول نفت استخراج شده تأمين شد. اين روش كه از آن به عنوان توسعه پلكاني ياد ميشود از سوي بسياري از شركتهاي خارجي انجام ميشود. به عنوان نمونه شركت اني (ENI) ايتاليا در طرح توسعه ميدان دارخوين كمترين اعتبار را هزينه كرد. اين شركت با توليدي كردن نخستين چاه، نفتش را به فروش رساند و هزينههاي چاههاي بعدي را از محل توليد به دست آورد كه پول هنگفتي را به جيب زد. به بيان سادهتر، در توسعه پلكاني هزينه و سرمايهگذاري لازم از طريق توليد ميدان تأمين خواهد شد كه در ميان قراردادهاي نفتي مرسوم بهترين روشي است كه بيشترين منفعت را براي نظام به همراه دارد.
توسعه ميدان نفتي آزادگان، بهترين توسعه يك ميدان نفتي پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران است. اين توسعه كه با هزينهاي اندك نسبت به پيشنهاد اينپكس(۲ ميليارد دلار) دستاورد مهمي را به لحاظ توليد و استفاده از توان داخل براي كشور به همراه داشت مورد بيمهري مسئولان قرار گرفت و سررشته كارها به شركتهاي خارجي با قراردادهاي كلان واگذار شد. توسعه پلكاني رويكرد جديدي از حضور شركتهاي ايراني در صنعت نفت خواهد بود؛ فراموش نكنيم شركتهاي خارجي فاقد تخصص در طول چند سال اخير لطمههاي بسياري به ميدانهاي نفتي وارد كردهاند كه شكست در توسعه ميدان نفتي مسجد سليمان نمونهاي قابل لمس و شفاف است. وزارت نفت چند سال گذشته به اين روش اعتماد كرد و اكنون توليد ۳۵ هزار بشكه نفت از آزادگان را در برنامه توليدي خود ميبيند. توصيه ميشود مسئولان نفتي با اصلاح قوانيني، آيين نامه و حتي اساسنامه شركتهاي زيرمجموعه اين روش را در رأس فعاليتهاي خود در بالادست قرار دهند تا ظرفيت توليد نفت با افزايش چشمگيري مواجه شود. استفاده از اين روش در حالي كه محدوديتهاي سرمايهگذاري خارجي صنعت نفت را آزار ميدهد ميتواند راهگشاي بسياري از موانع موجود باشد. متأسفانه ضعف قوانين در استفاده از اين روش ضربههاي جبرانناپذيري را به بالادست وارد كرده است كه به نظر ميرسد براي برطرف كردن اين مشكل، اصلاح قوانين از سوي مجلس شوراي اسلامي ضروري است. همچنين تغيير ديدگاه مسئولان ارشد وزارت نفت در زمينه هديه دلارهاي نفتي به شركتهاي نابلد چيني و هندي نكتهاي است كه خود حديث مجملي است.
