رضا بردستانی | آنچه میخوانیدچند نکته پیرامون کتاب «فراتر از روش-آزمون و خطا»زمانه و کارنامه آیتالله العظمی آقا سید محمّدکاظم طباطبایی یزدی(ره)«صاحب عروه» نوشته علی ابوالحسنی(ع.منذر) است.
علی ابوالحسنی(ع.منذر) اگرچه پایه و اساس دانش شخصی اش بر علوم فنی استوار است امّا به واسطه میل و علاقه شخصی و نیز تلاش خستگیناپذیر و بهره جستن از محیط سراسر علم و معرفت قم به یکی از صاحبنظران در حوزه علمای دانش دین و فقه مبدل شده است. این نکته را میتوان با استناد و مراجعه به آثار منتشره وی دریافت. وی در آخرین تلاش خود با اطمینان و تکیه بر پشتوانه تحقیق و تجربهای که طی سالیان متمادی حاصل آورده است، دست به خلق اثری ارزشمند پیرامون زمانه و کارنامه و همچنین شخصیت عالم و فقیه جلیل القدر حضرت آیتالله آقا سید محمّد کاظم طباطبایی یزدی(ره) مشهور به«صاحب عروه»و«سید»بزند. گستردگی حوزههایی که این مرجع تکرار ناپذیر پیموده باعث شده است نویسنده کتاب در چند راهی سخت و دشوار انتخاب و گزینش مطالبی که حقّ مطلب را به خوبی ادا کند قرار گیرد و همین دشواری در پارهای از موارد باعث شده است تا یک نوع نابرابری و عدم تعادل در تدوین و ترتیب موضوعات، در متن کتاب، محقق را دچار زحمت کند و نگذارد هر آنچه مطلوب وی بوده است به کار بندد. آنچه از متن کتاب حاضر بر میآید نشان از این مهم دارد که اثر مورد بحث طی سالیان طولانی و در مقاطع زمانی مختلف گردآوری و تهیه شده است و همین امر گویای این مطلب است که قطع به یقین داشتههایی فراوان به سبب محدودیتهایی که ناخواسته ایجاد شده است استفاده نشده نزد آقای ابوالحسنی باقیمانده باشد. اگرچه میزان و محدوده کار نشان از عزمی عظیم میدهد اما همگان میدانند ورود به این حوزه یعنی زمانه و کارنامه صاحب عروه مجال و عرصهای نامحدود را طلب میکند و قطع به یقین دشواریهای بیشماری به همراه خواهد داشت.
در پیشگفتار این کتاب آنجا که به شرح مختصری از«سید»پرداخته میشود، میخوانیم:«در مقام علمی و(نیز) معنوی سید، جای تردید نیست و تراجم نگاران بزرگ با تعابیر گوناگون، به علوّ دانش و پارسایی وی اذعان دارند. روش و منش سیاسی وی امّا غالباً«ناشناخته»، بلکه«بدشناخته»مانده و به ناروا بر وی گمان«دوری و ناآگاهی از سیاست»بردهاند و این در حالی است که نامههای بسیار او پیش و پس از مشروطه به رجال دین و دولت در مسائل سیاسی و اجتماعی و نیز اعلامیهها و فتاوی پرشور وی(در جنگ جهانی اوّل و پیش از آن)بر ضدّ ِمتجاوزان روسی و انگلیسی و ایتالیایی به ایران و جهان اسلام، به وضوح نشانگر اهتمام آن بزرگمرد به حلّ ِ مشکلات جامعه اسلامی(البته با حفظ متانت و احتیاط در برخورد با اشخاص و رویدادها)است».
در چندین سطر بالاتر وقتی در باره «سید»سخنی از مهدی ملکزاده(که او را دشمن صاحب عروه معرفی میکند) نقل میشود به خوبی میبینیم که ناخواسته! با نوشتن عبارتی تأمّل برانگیز به نقش و اهمیت او در جامعهای که در آن سیر آفاق و انفس میکرده اعتراف شده است و سید چندان«ناشناخته» یا به تعبیری«بد شناخته» هم نبوده است؛«مریدان و مقلّدان زیاد در ایران داشت و عشایر شیعه عراق عرب، از او تقلید میکردند و او را پیشوای مطلق خود میدانستند و هر گاه ضرورت ایجاب میکرد ممکن بود هزارها عرب مسلّح تحت اختیار او گذارند و احکامش را با آهن و آتش پیش ببرند. کتاب مذکور در حالی به 14 بخش تقسیم شده است که میشد بخشهای نخست تا هفتم و همچنین بخش سیزدهم را در قالب یک بخش و تحت عنوان زندگی و سیره این مرجع عالم تشیع گرد ِ هم آورد و با در نظر گرفتن اهمیت دیگر موضوعات بیشتر به نقد آثار و شرح اندیشههای او پرداخت و به نظر نگارنده، حق هم همین بود تا در این کتاب ارزشمند که حاصل سالها تجربه اندوزی و تحقیق است بیشتر اندیشه ها، گفتارها و تأثیرات بررسی میشد تا دیگر موارد. در بخش ِ هشتم اگرچه به اندیشه و سیره عملی سید پرداخته شده است اما باید اذعان کرد نقطه قوت و اوج هنر نویسنده محترم را باید از بخشهای نهم تا دوازدهم جستوجو کرد وای کاش چارهای اندیشیده شده بود تا این کتاب در دو مجلّد مستقل و با شرح و بسط آزادانه تری به جنبههای
تاریخی ـ سیاسی و نیز کنکاش در اندیشهها و افکار سیاسی او توجّه شود. در هر حال این کتاب که بیشک یکی از معتبرترین مکتوبات مستند در حال و زمانه سید محسوب میشود به سبب گستردگی منابع مورد استفاده و نیز استیلای نویسنده محترم به موضوع یکی از بهترین کتابهای منتشر شده در مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران محسوب میشود که در شمارگان 1500 نسخه با قیمت 10هزارتومان در سال 1389 روانه بازار نشر شده است.
