علی طالب زاده - حساب ذخیره ارزی که حدود یک دهه از عمر تأسیس آن میگذرد، روزهای سختی را پشت سر گذاشته و فراز و نشیبهای بیشماری را از سر گذرانده است. حال این قلک نفتی روزهای اوج را در پیش دارد، البته به یک شرط این روزهای اوج ادامه مییابد، آن یک شرط هم صبر و نشکستن قلک برای خرج روزانه است.
به گزارش "جوان"، در روز ملی صادرات، محمود بهمنی رئیس کل بانک مرکزی از برآورد خارجی از موجودی 100 میلیارد دلاری حساب ذخیره ارزی خبر داد. زمانی بود که این حساب آنچنان خالی شده بود که حتی برخی مدعی بودند باید فاتحه آن را خواند. اما در سالهای اخیر و همزمان با افزایش قیمت طلای سیاه در بازارهای جهانی این حساب حسابی پر شده از دلارهای نفتی.
اما بسیاری از کارشناسان و آگاهان امر معتقدند که دولت نباید چشم طمع به این حساب داشته باشد و باید به مانند دیگر کشورها، پولهای حاصل از نفت را در زیرساختها و حتی بازارهای پرسود خارجی یا داخلی سرمایهگذاری کرد. امری که کمتر یا بهتر بگوییم بسیار کم مورد توجه قرار گرفته و اکثر پولهای خارج شده از حساب ذخیره ارزی صرف هزینههای یومیه کشور شده است.
تولد صندوقهای ارزی
تجربه کشورهای نفتخیز در دهه 70 میلادی درباره پدیده بیماری هلندی باعث شد که بسیاری از کشورهای نفتخیز یا حتی غیر نفت خیز با درآمدهای ارزی فراوانی صرف نظر از اندوختن ذخایر ارزی قابل توجه،که در بحرانهای احتمالی آینده و بروز کسری در تراز پرداختهایشان میتواند مورد استفاده قرار گیرد، صندوقهایی را به وجود آورند که صرفاً برای سرمایهگذاری در کشورهای دیگر و به منظور کسب درآمد بالاتر مورد استفاده قرار میگیرند. این صندوقها که «صندوقهای سرمایه حکومتی» یا (SWF) نامیده میشوند، اکنون به منبع درآمد مهمی برای کشورها تبدیل شدهاند و در برخی موارد، سود حاصل از آنها از سایر درآمدهای ارزی کشورهای مالک،پیشی گرفته است. موجودی این صندوقها که در سال 2007 بالغ بر سه تریلیون دلار بوده است، با چنان سرعتی در حال افزایش است که براساس برآوردهای موجود،تا سال 2012 به بیش از 10 تریلیون دلار خواهد رسید.
البته باید توجه داشت که اکثراً ماهیت و عملکرد صندوقهای سرمایه حکومتی با صندوق ذخایر ارزی کاملاً متمایز و متفاوت بوده و تعاریف گوناگونی از صندوقهای سرمایه حکومتی مطرح شده است. از سوی دیگر مطابق با دستهبندی صندوق بینالمللی پول، صندوقهای مختلف ذخیره ارزی تحت عنوان کلی صندوقهای ثروت حکومت طبقهبندی میشوند و به حسب اهدافی که در ایجاد آنها در نظر گرفته شده است به پنج دسته شامل صندوقهای با ثباتسازی، صندوقهای پسانداز برای نسلهای آینده، مؤسسات سرمایهگذاری ذخایر ارزی، صندوقهای توسعه و صندوقهای ارزی مرتبط با صندوقهای تأمین اجتماعی تقسیم میشوند.
در حال حاضر بزرگترین صندوق سرمایه حکومتی به صندوق سرمایهگذاری ابوظبی تعلق دارد که داراییهای آن در سال 2007 به 875 میلیارد دلار رسیده بود.
صندوق مازاد درآمد نفتی عربستان
عملکرد دولت عربستان نسبت به صندوق ذخیره ارزی آن به هیچ وجه قابل مقایسه با شفافیت عملکرد دولت نروژ نیست اما به طور کلی زمینههای هزینه این درآمد در سالهای گذشته نشان میدهد که دیدگاه دولت عربستان نیز به درآمد نفت یک دیدگاه بلندمدت و در جهت توسعه همهجانبه اقتصادی است. به عنوان مثال شرکت سعودی «معادن» اعلام کرده است که با صرف هشت میلیارد دلار سرمایه عربستان سعودی قصد دارد با استفاده از درآمدهای اضافی فروش نفت، شهری صنعتی در شرق عربستان احداث کند که هدف از آن تولید محصولات معدنی است. مقامات این کشور در سال 2006 اعلام کردند که قصد دارند از وجوه این صندوق در راستای گسترش بخش خصوصی، کاهش بدهیهای دولت، گسترش امکانات آموزش و پرورش، زمینهسازی برای افزایش سرمایهگذاریهای مستقیم خارجی،افزایش هزینه در بخشهای امنیتی کشور و بالا بردن سوبسیدهای دولت به شهروندان عربستانی استفاده کنند.
صندوق مازاد درآمد نفتی کویت
کشور کویت نیز با افزایش قیمت نفت در بازارهای بینالمللی شاهد بهترین وضعیت اقتصادی خود در دهه گذشته است و مازاد درآمد نفتی خود را برای بهبود بخشهای مختلف اقتصادی در صندوق ذخیره ارزی نگهداری میکند. در سال 1960 میلادی،دولت کویت به منظور سازماندهی و تجهیز مالی و ایجاد درآمدهای دائمی «صندوق ذخیره عمومی (grf)» را تحت مدیریت وزارت دارایی تأسیس کرد. منابع مالی grf از طریق مازاد بودجه حاصل از صادرات نفت تأمین میشد.
در سال 1976، دولت کویت به منظور پس انداز وجوه برای نسلهای آینده صندوقی را تحت عنوان «صندوق ذخیره نسل آتی (rffg)» تأسیس کرد. این صندوق با توصیه مشاورین مالی سوئیسی شکل گرفت. ایده اولیه تأسیس صندوق مذکور از این نکته سرچشمه میگرفت که منابع درآمدی متکی بر بازارهای نفت، نامطمئن و دارای نوسان بوده و ذخیره نفت منبعی پایانپذیر است.
عملکرد حساب ذخیره ارزی در ایران
طرح ایجاد حساب ذخیره ارزی در قالب ماده 60 قانون برنامه سوم توسعه در سال 79 و به دنبال کاهش شدید درآمدهای نفتی در آن سالها به تصویب مجلس ایران رسید. طبق این ماده اصلاحی، حسابی به نام «حساب ذخیره ارزی حاصل از عواید نفت» به نام خزانه افتتاح شد که به موجب این قانون،دولت مکلف شد از سال 1380 مازاد درآمدهای ارزی حاصل از نفت خام را در پایان هر سال نسبت به ارقام پیش بینی شده در قانون برنامه در حساب ذخیره ارزی نزد بانک مرکزی نگهدرای کند. همچنین ماده 60 قانون برنامه سوم به عنوان ماده یک برنامه چهارم با اصلاحات جزیی، تثبیت و تصویب شد. این حساب با سه هدف اصلی ایجاد ثبات در میزان درآمدهای حاصل از فروش نفت خام در برنامه سوم توسعه،تبدیل داراییهای حاصل از فروش نفت خام به دیگر انواع ذخایر سرمایهگذاری بخش غیردولتی و فراهم نمودن امکان تحقق فعالیتهای پیش بینی شده در برنامه تأسیس شد. البته میتوان اهداف دیگری چون کاهش شوکپذیری اقتصاد کشور و به طور خاص بودجه دولت از نوسانات بازار جهانی نفت خام، افزایش پس انداز ملی در سالهای رونق درآمدهای نفتی و ایجاد اطمینان در عاملین اقتصاد را نیز نام برد.
اما نگاهی به چگونگی برداشتها از حساب ذخیره ارزی و هزینه کردن آن نشان میدهد که بسیاری از این اقدامات با اهداف پیش بینی شده برای صندوق مطابقت نداشته و همه ساله دولت به بهانههای مختلف از این حساب برداشت کرده است. جدول زیر عملکرد حساب ذخیره ارزی را در بودجه سالهای 1379 تا 1387 نشان میدهد. مطابق با این جدول مشاهده میشود که برداشت بودجهای بسیار بیشتر از بخش خصوصی بوده و این تفاوت در برخی سالها به 9 برابر رسیده است. البته به طور متوسط از سال 82 به بعد برداشت بودجهای تقریباً 4 برابر برداشت بخش خصوصی بوده است.
همانگونه که مشاهده میشود، از مجموع 129 میلیارد دلار برداشت از حساب ذخیره ارزی از ابتدای تأسیس این حساب 52/103 میلیارد دلار آنکه معادل 25/80 درصد است، برداشت بودجهای توسط دولت بوده است. گفتنی است، طی برنامه سوم توسعه کل مبلغ واریزی حساب در حدود 2/30 میلیارد دلار و کل برداشت از حساب حدود 21 میلیارد دلار بوده است.
گفتنی است موجودی نقدی حساب ذخیره ارزی در پایان برنامه سوم حدوداً 9 میلیارد دلار میباشد.
طی چهار سال اول برنامه چهارم نیز کل برداشت از حساب ذخیره ارزی معادل 7/80 میلیارد دلار و برداشت بودجهای از این حساب معادل 16/523 هزار میلیارد ریال بوده است. این در حالی است که طبق قانون برنامه چهارم توسعه مجموع استفاده از حساب ذخیره ارزی در این چهار سال حدود 3/20 میلیارد دلار در نظر گرفته شده بود. همچنین سود متعلقه به موجودی حساب ذخیره ارزی نزد بانک مرکزی در دو سال اول برنامه چهارم جمعاً در حدود یک میلیارد دلار بوده است.
حداکثر 50 درصد از منابع حساب میتواند به بخش غیردولتی برای فعالیتهای تولیدی و کارآفرینی تعلق گیرد.
روی هم رفته طی سالهای گذشته عملکرد صندوق ذخیره ارزی از اهداف اولیه آن فاصله زیادی گرفته است و این امر به دلیل وجود برخی ناهماهنگیها در دستگاه تصمیمگیری، عدم وجود مدیریت صحیح و کارآمد در بخشها، سازمانها و استانها و وجود برخی الزامات مدیریتی خارج از حوزه اختیار بانک مرکزی با تبعات منفی در زمینه بهرهبرداری منابع حساب میباشد.
