جوان آنلاین: چند روز مانده به اربعین، تبوتاب سفر در خانهها بیشتر میشود. کولهها بسته میشوند، وسایل سفر آماده میشود و دلهای مشتاق، لحظهشماری میکنند تا قدم در مسیر عشق بگذارند؛ اما آنچه این سفر را از هر سفر دیگری متمایز میکند، وسایلی نیست که زائر با خود برمیدارد، بلکه توشهای است که در دل و جان خود فراهم میکند. اربعین تنها پیمودن راه نجف تا کربلا نیست، فرصتی است برای اصلاح نیت، ادای حقالناس، تمرین صبر، خدمت و بازگشتی متفاوت به زندگی.
حجتالاسلاموالمسلمین علیرضا صباری، کارشناس دینی، تأکید میکند: «بهترین توشه زائر اربعین، تقواست.» او معتقد است زائری که پیش از سفر، دل خود را برای این دیدار آماده کند، بهره عمیقتری از برکات اربعین خواهد برد. اگر میخواهید بدانید چگونه میتوان پیش از رسیدن به کربلا، خود را برای این سفر معنوی آماده کرد و پیام اربعین را به رفتار و سبک زندگی امروز پیوند زد، این گفتوگو را بخوانید.
اربعین چه جایگاهی در فرهنگ دینی دارد و چرا این زیارت تا این اندازه مورد تأکید قرار گرفته است؟
اربعین در فرهنگ شیعه به معنای تجدید بیعت با امام حسین (ع) و راه و مکتب آن حضرت است. همانگونه که حضرت زینب کبری (س)، عقیله بنیهاشم، پس از واقعه کربلا برای تجدید بیعت به کربلا بازگشتند، ما نیز به تأسی از امام زینالعابدین (ع)، حضرت زینب (س) و خاندان امام حسین (ع)، در مراسم اربعین شرکت میکنیم تا بار دیگر با امام و آرمانهای ایشان تجدید عهد کنیم. اربعین زندهنگهداشتن فرهنگ حقطلبی شیعه است؛ فرهنگی که با شعار «هیهات منا الذله» و پیام «مثل من با مثل یزید بیعت نمیکند» شناخته میشود. شیعیان از سراسر جهان در این مراسم گرد هم میآیند تا این پیامها و ندای «هَلْ مِن ناصرٍ ینصُرُنی» را زنده نگه دارند. امام حسن عسکری (ع) نیز زیارت اربعین را یکی از نشانههای مؤمن دانستهاند؛ یعنی پیروان امیرالمؤمنین (ع) باید این زیارت را تنها یک حضور ظاهری ندانند، بلکه آن را باوری قلبی بدانند که در رفتار و سبک زندگی آنان نیز اثر بگذارد. هدف آن است که فرهنگ امام حسین (ع) در انتخابها، تصمیمها و شیوه زندگی ما جاری شود و ما را به حقطلبی، عزتخواهی و مقاومت در برابر ظلم هدایت کند. نکته دیگر اینکه روحیه بیداری، همبستگی، مسئولیتپذیری و ایستادگی که امروز در میان مردم مسلمان و شیعه دیده میشود، از برکات فرهنگ اربعین است. همانگونه که رهبر شهیدمان فرمودند: «مردم مبعوث میشوند.» این روحیه اقتدار، اتحاد و مقاومت، هدیهای است که امام حسین (ع) و فرهنگ اربعین به شیعیان بخشیدهاند و نمونه آن در جهان بسیار کمنظیر است.
زائر پیش از آغاز سفر از نظر معنوی و اخلاقی خود را برای این مسیر چگونه آماده کند؟
بهترین آمادگی برای سفر اربعین، اصلاح نیت و شناخت هدف این سفر است. زائر باید بداند برای چه عازم این مسیر میشود و به زیارت چه کسی میرود. ما به زیارت امامی میرویم که در اعتقاد شیعه زنده و حاضر است؛ امامی که جان، مال، خانواده و همه هستی خود را در راه خدا و هدایت انسانها فدا کرد. با چنین نگاهی، زائر باور میکند امام حسین (ع) میتواند دست انسان را بگیرد و در هدایت فرد و جامعه اثرگذار باشد. بنابراین باید با این نیت و این بینش راهی کربلا شد. در کنار اصلاح نیت، شایسته است انسان پیش از سفر توبه کند، غسل توبه انجام دهد، اگر حقی از خدا یا مردم بر گردن اوست جبران کند و حلالیت بطلبد. هرچه دل از کینه و حقالناس پاکتر باشد، آمادگی بیشتری برای بهرهمندی از این سفر خواهد داشت. بهترین توشه این زیارت تقواست؛ تقوایی که با اصلاح نیت، اخلاق نیکو، خدمت به دیگران و صبر در برابر سختیهای مسیر به دست میآید. هرچه زائر به تقوا نزدیکتر شود، بهره بیشتری از برکات معنوی اربعین خواهد برد.
مهمترین آداب و رفتارهایی که یک زائر باید در طول مسیر رعایت کند چیست؟
رعایت آداب سفر اربعین از آمادگی معنوی پیش از سفر آغاز میشود. وقتی انسان با نیتی خالص، قلبی پاک و توبه راهی این مسیر شود، خود را موظف به رعایت اخلاق و آداب این زیارت میداند. سفر اربعین سفری همراه با سختی است و زائر باید از همان ابتدا خود را برای این شرایط آماده کند. در این مسیر، انسان همواره در معرض امتحان قرار دارد و باید با صبر، خوشاخلاقی و بردباری از این آزمونها سربلند بیرون بیاید. گرمای هوا، ازدحام، خستگی و کمبود امکانات، بهترین فرصت برای تمرین صبر است. احترام به قوانین و فرهنگ کشور عراق نیز از وظایف زائر است. چون میهمان هستیم، باید مقررات و آداب و رسوم مردم عراق را با احترام رعایت کنیم و قدردان موکبداران و مردمی باشیم که با اخلاص، خانه، مال و امکانات خود را در اختیار زائران قرار میدهند. رعایت پاکیزگی، حفظ نظافت محیط، پرهیز از اسراف و استفاده به اندازه نیاز از غذا و امکانات نیز اهمیت فراوانی دارد. در روایات نیز به استفاده از غذاهای سبک در سفر کربلا سفارش شده است. در نهایت، زائر نباید هدف اصلی این سفر، یعنی تقرب به خدا و بهرهمندی معنوی از زیارت امام حسین (ع) را فراموش کند. رفتار زائران معرف فرهنگ اهلبیت (ع) و مردم ایران است و باید با اخلاق، احترام و مسئولیتپذیری، بهترین تصویر را از این فرهنگ به نمایش بگذارند.
خدمترسانی و پذیرایی از زائران چه پیامها و درسهایی برای سبک زندگی امروز ما دارد؟
سفر اربعین و فرهنگ خدمترسانی به زائران، درسهای ارزشمندی برای سبک زندگی امروز ما دارد. این مراسم به ما میآموزد جامعهای که بر پایه ایثار، فداکاری، مواسات، تعاون و همکاری شکل بگیرد، هر روز قویتر، منسجمتر و عزتمندتر خواهد شد. در اربعین، مردم با تمام وجود در خدمت زائران هستند؛ خانه، مال و امکانات خود را با اخلاص در اختیار آنان قرار میدهند. این رفتارها، محبت و الفت را میان دلها افزایش میدهد و دیگران را نیز به انجام کار خیر و خدمت به همنوعان ترغیب میکند. رسول خدا (ص) میفرمایند: «خَیرُ النّاسِ أنفَعُهُم لِلنّاس»؛ یعنی بهترین مردم، کسانی هستند که بیشترین سود را به دیگران میرسانند. اگر همین آموزه را در روابط اجتماعی خود به کار ببریم و هرکس به اندازه توانش به دیگران خدمت کند، جامعهای مهربانتر و سالمتر خواهیم داشت. این روحیه نباید تنها به اربعین محدود شود، بلکه باید در خانواده، محیط کار و جامعه نیز ادامه پیدا کند؛ با ایثار، گذشت، همکاری و خیرخواهی نسبت به دیگران. اگر فرهنگ محبت، فداکاری و خدمترسانی اربعین در زندگی روزمره ما جاری شود، بسیاری از مشکلات اخلاقی و اجتماعی کاهش مییابد و روابط میان مردم صمیمانهتر خواهد شد.
در سفر اربعین، رعایت حقوق دیگران و احترام به مردم میزبان چه جایگاهی در آموزههای دینی دارد؟
رعایت حقوق دیگران و احترام به مردم میزبان، از مهمترین آموزههای دینی در سفر اربعین است. مردم عراق با نهایت محبت و اخلاص از زائران امام حسین (ع) پذیرایی میکنند و بر ما نیز لازم است حرمت آنان را حفظ کرده و قدردان زحماتشان باشیم. زائر باید قوانین و مقررات کشور عراق را رعایت کند و تا حد امکان با آداب، سنتها و فرهنگ مردم این کشور آشنا باشد. همچنین باید مراقب رفتار و گفتار خود باشد تا کاری نکند که موجب ناراحتی مردم یا برخلاف عرف جامعه عراق باشد. حفظ اموال عمومی، امکانات موکبها، وسایل نقلیه، حرمهای مطهر و همه امکاناتی که در اختیار زائران قرار گرفته نیز بسیار مهم است. این امکانات امانتی در دست ما هستند و باید با دقت و مسئولیت از آنها استفاده کنیم. قدردانی از مردم عراق نیز تنها به زبان نیست، اما سادهترین کار این است که هر جا از ما پذیرایی میشود با احترام و تشکری صمیمانه، محبت آنان را پاسخ دهیم. همین رفتار، نشانه قدرشناسی از خدمت خالصانهای است که در راه امام حسین (ع) انجام میدهند. در حقیقت، احترام به مردم میزبان، رعایت حقوق آنان و حفظ امکاناتی که در اختیار زائران قرار گرفته، بخشی از اخلاق اسلامی و جلوهای از فرهنگ اربعین است و هر زائر باید با رفتار خود این فرهنگ را به بهترین شکل نشان دهد.
چگونه میتوان از فرصت اربعین برای تقویت صبر، گذشت، تواضع و روحیه همکاری استفاده کرد؟
پیادهروی اربعین، بهترین میدان برای تمرین صبر، گذشت، تواضع و روحیه همکاری است. خستگی راه، گرما، تشنگی، کمبود امکانات و ازدحام جمعیت، فرصتهایی هستند تا انسان صبر و بردباری خود را تقویت کند و از خواستههای شخصی به خاطر دیگران بگذرد. کمک به همسفران و خدمت به زائران، از مهمترین درسهای اربعین است. در تاریخ آمده است که امام زینالعابدین (ع) در یکی از سفرهای حج، به صورت ناشناس همراه کاروان بودند و با فروتنی به دیگران خدمت میکردند. هنگامی که حضرت را شناختند و مانع خدمت ایشان شدند، امام ناراحت شدند زیرا فرصت خدمت به همراهان خود را از دست داده بودند. این رفتار، درس بزرگی از تواضع و خدمت به مردم است. سفر اربعین نیز برای شیعیان، نوعی حج حسینی است. بهویژه هنگام زیارت باید حقوق دیگران را رعایت کنیم، دیگران را بر خود مقدم بداریم، از ایجاد مزاحمت در ازدحام بپرهیزیم و مراقب سالمندان، کودکان و افراد ناتوان باشیم. این لحظهها بهترین فرصت برای تمرین ایثار و ازخودگذشتگی است و بیتردید چنین رفتارهایی از نگاه امام حسین (ع) پنهان نمیماند و پاداشی مضاعف خواهد داشت.
اگر زائر نتواند به کربلا سفر کند، چگونه میتواند از پیامها و برکات اربعین در زندگی خود بهرهمند شود؟
بیتردید، زیارت حضوری امام حسین (ع) آثار و برکات ویژهای دارد، اما اربعین تنها یک سفر مادی نیست، بلکه یک فرهنگ است. گاهی شرایط زندگی، مانند رسیدگی به پدر و مادر بیمار، فرزندان یا مسئولیتهای خانوادگی، امکان حضور در این سفر را از انسان میگیرد و چهبسا انجام درست همین وظایف، نزد خداوند فضیلتی کمتر از زیارت حضوری نداشته باشد. کسی که امکان حضور در کربلا را ندارد، میتواند با خواندن زیارت اربعین از راه دور، ایجاد ارتباط قلبی با امام حسین (ع) و ذکر سه مرتبه «صَلَّی اللهُ عَلَیک یا أباعبدالله» از برکات این روز بهرهمند شود. اما مهمتر از همه، عمل به فرهنگ امام حسین (ع) است؛ مانند کمک به نیازمندان، رسیدگی به فقرا و یتیمان و خدمت به مردم. اگر کسی توفیق حضور در کربلا را ندارد، میتواند دستکم یکی از این آموزههای حسینی را در روز اربعین در زندگی خود عملی کند. این کار، انسان را به روح اربعین نزدیک میکند و امید است که از برکات ویژه این روز نیز بهرهمند شود.
پس از بازگشت از اربعین، مهمترین نشانههای یک زیارت اثرگذار در رفتار و سبک زندگی افراد چیست؟
مهمترین هدف زائر نباید تنها کسب ثواب باشد، بلکه باید آرزو کند که زیارتش مقبول درگاه الهی قرار گیرد. نشانه زیارت مقبول آن است که آثارش در اخلاق، رفتار و سبک زندگی انسان نمایان شود. زائری که پس از بازگشت، نسبت به نماز، عبادت، واجبات دینی و ارتباط با خدا توجه بیشتری پیدا کند و در برخورد با خانواده و مردم مهربانتر، خوشاخلاقتر و خدمتگزارتر باشد و از گناه دوری کند، نشان میدهد این سفر در او اثر گذاشته است. امیرالمؤمنین (ع) میفرمایند: «ثَمَرَةُ العِبادَةِ حُسنُ الأخلاق»؛ یعنی ثمره عبادت، خوشاخلاقی است. اگر عبادت و زیارت، اخلاق انسان را بهتر نکند، هنوز به هدف اصلی خود نرسیده است. از سوی دیگر، زیارت اربعین باید روحیه ظلمستیزی، مقاومت و دفاع از حق را نیز در انسان تقویت کند. پیامهای «هیهات منا الذله» و «مثلِ من با مثلِ یزید بیعت نمیکند» تنها شعارهای تاریخی نیستند، بلکه باید در رفتار، تصمیمها و سبک زندگی امروز ما نیز جلوه پیدا کنند. اگر پس از اربعین، اخلاق نیک، تقوا، خدمت به مردم و روحیه دفاع از حق در انسان پررنگتر شود، میتوان امیدوار بود که این زیارت، زیارتی مقبول و اثرگذار بوده است.
اگر بخواهید مهمترین پیام اربعین را برای خانوادههای امروز در یک جمله بیان کنید، آن پیام چیست؟
مهمترین پیام اربعین در یک جمله این است که: «خانواده فقط محل زندگی مشترک نیست، بلکه کانون همراهی در مسیر حق، ایمان و ارزشهای الهی است.» خانواده یعنی انسان مسیر زندگی را در کنار عزیزانش و با همراهی آنان طی کند. نهضت عاشورا نیز یک حرکت فردی نبود. امام حسین (ع) خانواده خود را در این مسیر همراه کردند و پس از شهادت ایشان، امام زینالعابدین (ع)، حضرت زینب (س)، فرزندان و بانوان بنیهاشم با صبر، روشنگری و جهاد تبیین، پیام عاشورا را به جهان رساندند. خانوادههای امروز نیز میتوانند با الگو گرفتن از خانواده حسینی، در ایمان، مسئولیتپذیری، صبر، همدلی و دفاع از ارزشهای الهی همراه یکدیگر باشند. همانگونه که گفتهاند یک دست صدا ندارد، اگر اعضای خانواده در این مسیر همدل باشند، بسیاری از آسیبهای اجتماعی و فرهنگی کاهش مییابد و بنیان خانواده استحکام بیشتری پیدا میکند. در نگاه گستردهتر، امروز جامعه ایران نیز میتواند همچون یک خانواده بزرگ باشد؛ خانوادهای که هرگاه پای ارزشها، استقلال و عزت کشور در میان باشد، با وحدت و همدلی در کنار یکدیگر میایستد. این روحیه همبستگی، اگر با اخلاق، مسئولیتپذیری و پایبندی به ارزشهای حسینی همراه باشد، سرمایهای بزرگ برای آینده جامعه خواهد بود. امیدواریم به برکت مکتب امام حسین (ع)، خون پاک شهیدان و لطف الهی، این روحیه همدلی، عزت و استقامت در خانوادهها و جامعه ما روزبهروز تقویت شود و ایران اسلامی همواره سرافراز، عزتمند، حسینی و علوی باقی بماند.
