جوان آنلاین: ایلام با وسعتی انباشته از جنگلها، مراتع و دامنههای زاگرس، یکی از غنیترین رویشگاههای گیاهان دارویی و خوراکی کشور به شمار میآید؛ ظرفیتی که اگر مدیریت شود، میتواند به یکی از پایدارترین منابع درآمد و اشتغال تبدیل شود. تنوع گیاهی بینظیر، خاک حاصلخیز و اقلیم کوهستانی باعث شده است دهها گونه ارزشمند مانند کنگر، ریواس، آویشن، گل نرگس، بادرنجبویه و دهها گونه دارویی دیگر در این پهنه طبیعی رویش یابند، اما در مقابلِ این فرصت اقتصادی بزرگ، تهدیدی جدی در کمین است، یعنی برداشتهای بیرویه، ورود بهرهبرداران غیرمجاز و چیدن گیاه از ریشه میتواند چرخه تکثیر طبیعی را مختل کند و برخی گونهها را در آستانه انقراض قرار دهد. کارشناسان هشدار میدهند اگر الگوی برداشت اصلاح نشود، ایلام بخشی از سرمایه طبیعی نسلهای آینده را از دست خواهد داد.
ایلام از نظر پوشش گیاهی، یکی از خاصترین نقاط ایران است؛ استانی با یکمیلیونو۷۰۰ هزار هکتار عرصه جنگلی و مرتعی و بیش از هزار گونه گیاهی شناساییشده. بخش چشمگیری از این گونهها خوراکی یا دارویی هستند و سالهاست در معیشت محلی نقش مؤثری ایفا میکنند، اما این زیبایی بکر، هنوز نتوانسته بهصورت سیستماتیک وارد چرخه اقتصاد استان شود.
در بسیاری از مناطق روستایی، همچنان برداشت سنتی و خام گیاهان رواج دارد، بدون آنکه زنجیرهای برای فرآوری، بستهبندی و ارزش افزوده شکل گرفته باشد. همین مسئله باعث شده است بخش مهمی از این ظرفیت، به جای اشتغالزایی پایدار، تنها به فروشهای فصلی و غیررسمی محدود شود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان ایلام در گفتوگو با «جوان» میگوید: این استان به دلیل تنوع اقلیمی و زیستی، یکی از مهمترین رویشگاههای گیاهان خوراکی و دارویی است. بیش از هزار گونه گیاهی در مناطق مختلف شناسایی شده است که بسیاری از آنها ارزش دارویی دارند، اما برداشت باید اصولی باشد. برداشت تجاری بدون مجوز، تخلف محسوب میشود و ما چندین پرونده در این زمینه تشکیل دادهایم.
یاسم خانمحمدیان معتقد است، برخی افراد با ابزارهای غیراصولی اقدام به برداشت انبوه میکنند؛ موضوعی که به گفته او آسیب جدی به ریشه و بذر گیاه وارد میکند و امکان رویش سالهای بعد را کاهش میدهد.
کشت علمی؛ حلقه گمشده توسعه
در حالی که رویشگاههای طبیعی زیر فشار برداشتها قرار گرفتهاند، توسعه کشت کنترلشده گیاهان دارویی میتواند راه نجات و یک فرصت بزرگ اقتصادی برای استان باشد.
رئیس جهاد کشاورزی استان ایلام در این باره توضیح میدهد: سطح زیر کشت گیاهان دارویی در ایلام اکنون ۲۶۰ هکتار است. کشاورزان در اراضی شیبدار اقدام به کشت آویشن، مریمگلی، رزماری، گل نرگس و زعفران کرده و با آبیاری قطرهای توانستهاند تولید پایدار و اشتغال محلی ایجاد کنند.
حشمت عزیزان ادامه میدهد: ایلام بیش از هزارو۲۰۰ گونه گیاه دارویی دارد که ۹۰درصد آنها ارزش دارویی اثباتشده دارند، اما هنوز کارخانه فرآوری نداریم. محصولات خام به استانهای دیگر میرود و ارزش افزوده از دست میرود. ایجاد واحدهای فرآوری در زاگرس میتواند اشتغال پایدار و سود اقتصادی چشمگیری ایجاد کند. در کنار اظهار نظرهای مسئولان، یکی از خلأهای اساسی که کمتر درباره آن صحبت شده، نبود نظام آموزشی رسمی برای بهرهبرداری اصولی از گیاهان دارویی در سطح جوامع محلی است. بسیاری از برداشتکنندگان، بهویژه در مناطق دورافتاده، الگوی برداشت را بر اساس عادت، سینهبهسینه یا تجربههای قدیمی ادامه میدهند، در حالیکه شرایط اقلیمی و جمعیت گیاهی استان در دهههای اخیر به طور محسوسی تغییر کرده است. کارشناسان تأکید دارند که بخشی از تخریب پوشش گیاهی، نه از روی تعمد، بلکه از بیاطلاعی عمومی نسبت به چرخه رشد، فصل مناسب برداشت و روش صحیح چیدن ناشی میشود. علاوه بر این، بازار گیاهان دارویی در ایلام همچنان فاقد ساختار منظم خرید، قیمتگذاری و شبکه توزیع شفاف است. نبود این ساختار باعث شده است دلالان فصلی، سود اصلی را از آنِ خود کنند و بهرهبرداران محلی، نقش ضعیفی در زنجیره اقتصادی داشته باشند. این چرخه ناکارآمد، انگیزه برای کشت اصولی را کاهش میدهد و برداشت غیرمجاز را تقویت میکند. از سوی دیگر، بسیاری از گونههای ارزشمند گیاهی استان، قابلیت صادراتی دارند، اما به دلیل نبود استانداردسازی، آزمایشگاههای تخصصی، بستهبندی صنعتی و برندسازی منطقهای، این ظرفیت تاکنون بالفعل نشده است. در حالیکه ایجاد چنین زیرساختهایی میتواند جایگاه ایلام را در بازار ملی و حتی منطقهای گیاهان دارویی تثبیت کند.
اهلیسازی گیاهان دارویی
ایلام بیتردید عروس زاگرس است؛ استانی که ۸۷درصد مساحتش منابع طبیعی است و هر بهار، صدها گونه گیاهی و بخشی از معیشت مردم را شکل میدهد، اما این گنجینه طبیعی، اگر همچنان بدون برنامهریزی و نظارت برداشت شود، میتواند بهسرعت به یک سرمایه از دسترفته تبدیل شود. اما هنوز راهحلهای زیادی برای شکوفایی صنعت گیاهان دارویی و تولید انواع محصولات از آنها وجود دارد؛ از آموزش جوامع محلی و اعمال نظارتهای مستمر گرفته تا ایجاد صنایع فرآوری و توسعه کشتهای جایگزین که حتی در کوتاهمدت هم جوابگو است. تنها در این صورت است که گیاهان دارویی میتوانند از منبع درآمد فصلی به پیشران اقتصاد پایدار ایلام تبدیل شوند.
گسترش کشت، علاوه بر فرصت اقتصادی، میتواند فشار روی رویشگاههای طبیعی را نیز کاهش دهد. کارشناسان معتقدند اهلیسازی گونههایی مانند آویشن، بادرنجبویه، زیره یا گل نرگس، بهترین راه برای جلوگیری از انقراض گونههای خودرو است. ناگفته نماند جهاد دانشگاهی ایلام نیز تاکنون ۵۰طرح پژوهشی درباره گیاهان دارویی انجام داده و در حال اجرای طرحهایی برای اهلیسازی و حفاظت ژنتیکی گونههای در معرض خطر است؛ اقدامی که الگوی کشت را در روستاها تغییر میدهد و زنجیره ارزش گیاهان دارویی را تکمیل خواهد کرد.
