جوان آنلاین: خراسان جنوبی در نقشه کشاورزی ایران، استانی متفاوت و راهبردی است؛ سرزمینی که کشاورزی در آن بر پایه وفور منابع نیست، اما براساس سازگاری تاریخی با اقلیم خشک، انتخاب هوشمندانه محصولات و انباشت دانش بومی شکل گرفته است. این استان طی دهههای اخیر به جای حرکت در مسیر توسعه کمی و پرمصرف، به سمت تولید محصولات خاص، مقاوم و دارای مزیت نسبی حرکت کرده و همین رویکرد کشاورزی آن را به یکی از منحصربهفردترین الگوهای تولید در کشور تبدیل کرده است. محصولاتی مانند زرشک، زعفران، عناب، انار، پسته و گیاهان دارویی، نهتنها با شرایط اقلیمی خراسان جنوبی سازگارند، بلکه از نظر کیفیت و انحصار تولید، ظرفیت حضور پایدار در بازارهای صادراتی را دارند. در این میان، زرشک جایگاهی فراتر از یک محصول کشاورزی یافته و به نماد اقتصاد بومی استان تبدیل شده است؛ محصولی که بیش از ۹۵ درصد تولید جهانی آن در خراسان جنوبی متمرکز است و از منظر امنیت غذایی، ارزآوری و اشتغال روستایی، یک دارایی راهبردی برای اقتصاد ملی محسوب میشود.
کشاورزی خراسان جنوبی مبتنی بر مزیتهایی شکل گرفته که آن را از بسیاری از استانهای کشور متمایز میکند. نخستین مزیت، تنوع محصولات خاص و کمنظیر است؛ محصولاتی که یا در سایر مناطق کشور تولید نمیشوند یا سهم خراسان جنوبی در تولید آنها تعیینکننده است. زرشک، عناب و زعفران، سه محور اصلی این مزیت محسوب میشوند. زرشک خراسان جنوبی به لحاظ کیفیت، رنگ، میزان مواد مؤثره و قابلیت فرآوری، جایگاهی ممتاز دارد و امکان حضور در بازارهای صادراتی اروپا و شرق آسیا را داراست. عناب، بهعنوان محصولی با کارکرد دارویی ـ غذایی، در زمره محصولات آیندهدار صنایع سلامتمحور قرار میگیرد و زعفران نیز با وجود رقابت سایر استانها، همچنان از منظر کیفیت و سازگاری اقلیمی، مزیت خود را حفظ کرده است.
دومین مزیت کشاورزی استان، دانش بومی و تجربه تاریخی کشاورزان در مدیریت منابع محدود آب و خاک است. الگوی کشت سازگار با اقلیم، استفاده از محصولات کمآببر و مهارت در بهرهبرداری از منابع سنتی آب، سرمایهای نامرئی، اما تعیینکننده در تابآوری بخش کشاورزی استان محسوب میشود. سومین مزیت، ظرفیت بالای توسعه صنایع تبدیلی است؛ ظرفیتی که هنوز بهطور کامل فعال نشده و همین مسئله نشان میدهد که ارزش افزوده قابلتوجهی در این بخش نهفته است.
مزیتهای رقابتی کشاورزی خراسان جنوبی
از منظر اقتصادی، کشاورزی خراسان جنوبی بهواسطه تمرکز بر محصولات خاص، دارای مزیت رقابتی پایدار است. انحصار تولید زرشک، یک موقعیت کمنظیر در اقتصاد کشاورزی کشور ایجاد کرده که در صورت تکمیل زنجیره ارزش، میتواند به برند ملی صادراتی تبدیل شود. موقعیت جغرافیایی استان و همجواری با مرزهای شرقی نیز این امکان را فراهم میکند که در صورت تقویت زیرساختهای تجاری و دیپلماسی اقتصادی، محصولات کشاورزی استان به بازارهای منطقهای و فرامنطقهای راه یابند. در این چارچوب، زرشک نهتنها یک محصول کشاورزی، بلکه یک ابزار سیاستگذاری اقتصادی است.
رئیس اتاق تعاون خراسان جنوبی، با اشاره به جایگاه این محصول میگوید: «زرشک یکی از مهمترین محصولات راهبردی و نماد اقتصادی استان محسوب میشود و جشنوارههای تخصصی آن، نقطه آغاز معرفی ظرفیتها و توسعه اقتصادی این محصول هستند.» وی با تأکید بر کارکرد جشنوارهها تصریح میکند: «این رویدادها بخشی از فرایند توسعه هستند و نباید کارکرد اصلی آنها که همان بسترسازی، معرفی ظرفیتها و ایجاد ارتباطات اقتصادی است، نادیده گرفته شود.»
غلامحسین حسینی خاطرنشان میکند که کشاورزی خراسان جنوبی امروز بر لبه یک انتخاب مهم ایستاده است و آن هم ماندن در چارچوب تولید معیشتی و خامفروشی یا عبور به سمت تکمیل زنجیره ارزش، کشاورزی بهرهور و صادراتمحور است.
به گفته این مسئول، ظرفیتهای موجود در کشاورزی خراسان جنوبی اگر با سیاستگذاری هدفمند، مدیریت منابع آب و سرمایهگذاری در صنایع تبدیلی همراه شود، میتواند این استان کمبرخوردار را به یکی از پیشرانهای پایدار توسعه شرق کشور تبدیل کند.
محصول راهبردی و پیشران اقتصاد بومی
رئیس اتاق تعاون خراسان جنوبی با بیان اینکه جشنوارهها خودِ توسعه نیستند، بلکه ابزار توسعهاند، میگوید: «جشنواره، ابزاری برای معرفی توانمندیها، ایجاد شبکههای ارتباطی و شکلگیری تعاملات تجاری است و انتظار نتایج فوری اقتصادی از آنها واقعبینانه نیست.» حسینی با اشاره به برگزاری جشنواره زرشک در سال ۱۴۰۲ میگوید: «براساس شواهد موجود، این رویداد از برنامههای موفق در حوزه معرفی ظرفیتهای استان بود و به ایجاد ارتباطات تجاری و جلب توجه بیشتر به زرشک خراسان جنوبی انجامید.»
وی با تأکید بر نگاه فرایندی به توسعه خاطرنشان میکند: «اگر ما برای معرفی ظرفیتهای خود پیشقدم نشویم، نمیتوان انتظار داشت دیگران این مسئولیت را بر عهده بگیرند. جشنوارهها نقطه پایان نیستند، بلکه آغاز یک مسیر محسوب میشوند.»
در کنار ظرفیتها، کشاورزی خراسان جنوبی با چالشهای ساختاری عمیقی مواجه است که مهمترین آن بحران آب و تداوم خشکسالی است. کاهش منابع آب زیرزمینی، افت سطح سفرهها، فرسودگی قنوات و افزایش هزینه تأمین آب، کشاورزی استان را در وضعیت شکنندهای قرار داده است. کاهش عملکرد، افزایش هزینه تولید، ناپایداری درآمد و افزایش بدهی کشاورزان از پیامدهای مستقیم این وضعیت است.
چالشها، کمآبی و هزینههای پنهان
آنطور که کارشناسان تأکید میکنند امروز کمآبی تنها یک مسئله زیستمحیطی نیست، بلکه پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گستردهای دارد؛ از کاهش اشتغال روستایی و افت صادرات گرفته تا مهاجرت نیروی کار و تضعیف امنیت غذایی محلی. در چنین شرایطی، توسعه کمی سطح زیرکشت نهتنها راهحل نیست، بلکه میتواند بحران را تشدید کند. موضوعی که رئیس اتاق تعاون خراسان جنوبی هم به آن اشاره کرده و میگوید: «در شرایط کنونی، توسعه کمی کشاورزی امکانپذیر نیست و باید به سمت افزایش بهرهوری، مدیریت مصرف آب و اصلاح الگوی کشت حرکت کرد.»
ضعف صنایع تبدیلی، خامفروشی محصولات، نوسان قیمتها، نبود نظام پایدار خرید تضمینی و محدودیت دسترسی به سرمایه از دیگر عواملی است که زیانهای اقتصادی قابلتوجهی به کشاورزان استان تحمیل کرده است. این چالشها، ضرورت عبور از کشاورزی سنتی و حرکت به سمت کشاورزی دانشبنیان را بیش از پیش آشکار میکند. حقیقت ماجرا این است که کشاورزی خراسان جنوبی با وجود اقلیم سخت و محدودیتهای جدی، واجد ظرفیتی راهبردی برای توسعه پایدار است؛ ظرفیتی که با سیاستگذاری هوشمند، مدیریت منابع و تکمیل زنجیره ارزش میتواند از دل محدودیتها، یک الگوی موفق اقتصادی و صادراتمحور خلق کند.
