جوان آنلاین: خراسانجنوبی، استانی مرزی با ظرفیتهایی که هنوز همه ابعادش در نقشه اقتصاد ملی آشکار نشده است، امروز بر مدار تجارت، ترانزیت و تولید قرار گرفته؛ استانی که از ترکیب ژئواکونومیک خاص خود، منابع معدنی گسترده، مرز طولانی با افغانستان، زیرساخت گمرکی فعال و دسترسی به بازارهای منطقهای، قدرت پیوند تولید داخلی با بازارهای صادراتی را به دست آورده است. در سالهای اخیر، عملکرد گمرکات خصوصاً در مرز ماهیرود نشان داده است. شرق ایران نهتنها محل عبور کالا بلکه کانون شکلگیری یک جریان اقتصادی واقعی است؛ جریانی که همزمان، صادرات، واردات و ترانزیت را رونق داده و فرصتهای تازهای پیشروی صنایع و مرزنشینان قرار داده است. با اینکه خراسانجنوبی در لیست استانهای محروم ایران به شمار میآید، اما کارشناسان معتقدند این استان میتواند با تکیه بر همین ظرفیتها، دوباره به یکی از قطبهای صنعتی، تولیدی و صادراتی کشور بدل شود اگر مرز به معنی «رونق»، معدن به معنی «ثروت»، و بازار به معنی «زندگی» تعریف شود.
برای مردمان مرزنشین، رونق بازارچهها به معنی بازگشت زندگی است. هر کامیون بیشتر در مرز، فرصتی تازه برای شغل، درآمد و گردش سرمایه در روستاهای اطراف است. توسعه بازارچههای مرزی مانند ماهیرود، یزدان و دوکوهانه باید با برنامهریزیهای صنعتی و خدماتی همراه شود تا مرز، فقط محل عبور کالا نباشد بلکه در کنار آن، محل تولید، بستهبندی، فرآوری و صادرات محصولات محلی نیز باشد. اتصال معادن و صنایع کوچک استان به محورهای مرزی، خراسانجنوبی را از یک ناحیه انتقالی به یک مرکز اقتصادی فعال تبدیل میکند.
اما این مسیر و رسیدن به افقهای روشن آینده، نیازمند نگاهی کلانتر و ملی است. اگر دولت با تمرکز بر طرحهای لجستیک مرزی، تأسیسات صنعتی در نزدیکی بازارچهها و ایجاد زیرساختهای انرژی تجدیدپذیر اقدام کند، این استان بار دیگر میتواند نقش خود را به عنوان قطب صنعتی و صادراتی شرق کشور بازیابد. ظرفیتهای ساختاری آمادهاند از گمرک فعال تا جاده پایدار از منابع معدنی تا بازارهای فرامرزی. تنها کافی است سیاستگذاریها از رویکرد «تأمین» به رویکرد «توسعه» تغییر جهت دهد.
اتصال کارخانهها با بازارهای آسیای میانه
عملکرد گمرکات خراسانجنوبی تصویری روشن از تحولی تدریجی و ساختاری در اقتصاد شرق کشور ارائه میدهد. مدتهاست که گمرک مرزی ماهیرود از جادهای خشک و دورافتاده، به شریان اصلی تجارت ایران و افغانستان تبدیل شده است؛ مسیری امن و پرتحرک که کالاهای ایرانی را از کارخانههای مرکزی تا بازارهای آسیای میانه هدایت میکند. براساس گزارش رسمی، در نه ماهه نخست امسال، مجموع کالای خروجی از گمرکات استان از نظر ارزش بیش از ۷۳۹میلیوندلار و از نظر وزن ۲/۵میلیونتن بوده؛ رشدی ۸درصدی و ارزش ۱۷درصدی وزن نسبت به سال قبل که نشان از افزایش تقاضا، تنوع اقلام و مدیریت بهینه فرایندهای گمرکی دارد.
مرز ماهیرود نهتنها مسیر صادرات قطعی کالاهای صنعتی و کشاورزی است، بلکه در حال تبدیل شدن به آزمایشگاه راهبردی سیاست همسایگی ایران در شرق میباشد. بیش از ۷هزار اظهارنامه صادراتی در این بازه ثبت شده که ارزش آنها به ۴۰۳میلیوندلار رسیده است. تنوع اقلام از شمش آهن و سیمان تا فرآوردههای نفتی، کفش، تخممرغ و محصولات پلاستیکی نشان میدهد تولید صنعتی استان، با وجود وسعت محدود، در زنجیره تولید ملی جایگاه دارد.
احیای صنایع پاییندستی
مدیرکل گمرکات خراسانجنوبی با بیان اینکه بخش قابل توجهی از کالاهای ایرانی که از گمرکات دیگر کشور اظهار میشوند از این استان خارج میشوند میگوید: «در قالب ماده ۱۱۶، بیش از ۳۳۵میلیوندلار کالا از مسیر ماهیرود وارد بازار افغانستان و دیگر نقاط شده است. اگرچه در این بخش کاهش نسبی ارزش و وزن دیده میشود، اما همچنان حجم ترافیک تجاری نشان از اهمیت مرز دارد؛ اقتصادی که راهش را میداند و فقط نیازمند زیرساختهای حمایتی و لجستیکی بیشتر است.»
محمد کوهگرد ادامه میدهد: «خراسانجنوبی در عمل درحال تجربه نوعی احیای مرز اقتصادی شرق ایران است. تا چند دهه پیش این منطقه صرفاً به عنوان «گذرگاه» شناخته میشد، اما امروز با رشد صادرات، واردات و ترانزیت، نقش آن در زنجیره تأمین ملی و منطقهای بهوضوح افزایش یافته است.»
مدیرکل گمرکات خراسانجنوبی از رشد صددرصدی واردات سخن گفته و تصریح میکند: «شاخصی که اگرچه در نگاه اول به معنی ورود کالا به کشور است، اما در واقع نشانگر رشد نیاز صنایع داخلی به مواد اولیه و ماشینآلات معدنی است.»
به گفته این مسئول، در ماههای اخیر، واردات استان از ۱۰میلیوندلار فراتر رفته که بیشتر شامل ماشینآلات معدنی، پنل خورشیدی، قطعات صنعتی و بذر کشاورزی بوده است. این ترکیب ارزشی ثابت میکند رونق تجارت در شرق کشور بهصورت مستقیم در خدمت تولید و اشتغال محلی قرار گرفته است. حضور کالاهای معدنی در فهرست واردات، بازتابی از فعال شدن حوزههای استخراج زغالسنگ، سنگتاک، آهن و کاشی در استان است؛ حوزههایی که در صورت حمایت مالی و زیرساختی میتوانند صنایع پاییندست منطقه را زنده کنند.»
کوهگرد میگوید: «همزمان، خراسانجنوبی شاهد جهش کمسابقه ترانزیت مبدأ و مقصد نیز بوده است. فقط در ۹ ماهه سالجاری، بیش از ۲۷هزار کامیون با ارزشی بالغ بر ۱/۱میلیارددلار از کشور عبور کردهاند. این اتفاق نه یک عدد آماری بلکه شاخص حکمرانی در تجارت شرقی ایران است؛ شاخصی که نشان میدهد؛ مرز ماهیرود، حالا بخشی از مسیر اصلی ترانزیت کالاهای آسیای مرکزی به خلیجفارس شده است.»
پیوند اقتصاد ملی با منطقه
خراسانجنوبی امروز در نقطهای ایستاده که مرز برایش فقط یک خط جدایی نیست بلکه مسیری برای پیوند اقتصاد ملی با منطقه است. این استان، اگر به شایستگی ظرفیتهایش شناخته شود، میتواند به یکی از قطبهای جدید صنعت، صادرات و ترانزیت ایران تبدیل شود؛ جایی که معدن، مرز و مردم در مسیر توسعه و همجهت حرکت میکنند.
طی سالهای اخیر، ترانزیت کالا از افغانستان به ایران نیز به رشد بیسابقه رسیده؛ بیش از ۷۳۸کامیون و ارزشی بالغ بر ۶۱میلیوندلار ترانزیت در مدت ۹ ماه، رشد بیش از هزار درصدی نسبت به سال قبل را نشان میدهد. چنین حجمی از مبادله نشان میدهد که اعتماد تجار و بازرگانان افغانستانی به مسیر ماهیرود افزایش یافته و این اعتماد، یکی از داراییهای نرم اقتصاد استان محسوب میشود.
پشت این ارقام، مجموعهای از تلاشهای اجرایی و امنیتی قرار دارد، از مقاومسازی ورودیهای گمرک و افزایش نظارت حراست تا گسترش کشیکهای یگان حفاظت و پایش هوشمند ترددها. این اقدامات، نشانگر نگاه پدافندی به تجارت است؛ جایی که امنیت مرز و امنیت اقتصادی دو روی یک سکهاند. خراسانجنوبی در همین چارچوب، میتواند به الگویی برای مدیریت همزمان تجارت و امنیت در مرزهای شرقی کشور بدل شود.
