جوان آنلاین: از جمله مهمترین عوامل تخریب و از بین برنده خاک، پدیده شوری است که در حال حاضر به یکی از گستردهترین محدودیتهای تولیدات کشاورزی در ایران تبدیل شده است. بر اساس گزارشهای پژوهشکده خاک و آب کشور، ایران در کمربند خشک و نیمهخشک جهان قرار دارد و بیش از ۶۰ درصد اراضی آن مستعد شوری و قلیایی شدن هستند. این موضوع زمانی بحرانیتر میشود که بدانیم بخش عمدهای از زمینهای شور کشور در همان استانهایی قرار دارند که بار اصلی تولید محصولات اساسی، از گندم و جو گرفته تا چغندرقند، پسته و خرما بر دوش آنهاست. حالا کارشناسان هشدار میدهند اگر کشاورزی ایران به سمت سازگاری با محدودیتهای آب و خاک نرود، هزینههای امنیت غذایی بهمراتب بیشتر از هزینه اصلاح الگوها خواهد بود.
مدتهاست در مورد خشکسالی و کمبود آب و به زیر کشت نرفتن بخشی از زمینهای کشاورزی صحبت میشود. درست است که کشاورزان قبل از هر چیز چشم به آسمان و نزولاتش و آبهای زیرزمینی دوختهاند، اما در این میان، شوری خاک، آرام و بیصدا، اما پیوسته، بخش مهمی از زمینهای قابل کشت ایران را از چرخه تولید خارج میکند. پدیدهای که امروز از یک مسئله فنی در مزارع فراتر رفته و به یک چالش حکمرانی در حوزه امنیت غذایی، مدیریت آب و توسعه پایدار تبدیل شده است. چندی قبل دکتر هادی اسدیرحمانی، رئیس مؤسسه تحقیقات خاک و آب کشور اعلام کرده بود بخش قابل توجهی از شوری خاک در ایران ساخته دست انسان است. اگر آب، خاک و کشت بهصورت هماهنگ مدیریت نشوند، شوری با سرعتی بسیار بیشتر از فرآیند طبیعی گسترش پیدا میکند.
کمبود بارشها، گسترش زمینهای شور
بررسی دادههای وزارت جهاد کشاورزی نشان میدهد استانهایی که در صدر فهرست اراضی شور قرار دارند، عمدتاً دارای کشاورزی فعال هم هستند. معاون امور زراعت وزارت جهادکشاورزی هم معتقد است شوری خاک فقط مختص استانهای کویری نیست حتی در استانهای شمالی نیز اگر زهکشی رعایت نشود، شوری بهتدریج خود را نشان میدهد.
مجید آنجفی با بررسی استانها، علت شور شدن خاک خوزستان را به شوری آب، بالا بودن سطح ایستابی و رسوبات شور مربوط میداند و میگوید: «در سیستان و بلوچستان، این اتفاق با ترکیب خشکسالی، شوری آب و بادهای فرساینده رخ میدهد.» او ادامه میدهد: «یزد و کرمان به واسطه افت شدید منابع آب زیرزمینی و خراسان جنوبی، خراسان رضوی، قم، فارس و سمنان، بهدلیل اقلیم خشک، تبخیر بالا و خاکهای قلیایی و گلستان و مازندران هم عمدتاً به خاطر زهکشی نامناسب خاکشان را به خاطر شور شدن از دست میدهند.»
در حال حاضر که ایران با کمبود بارشها روبهروست، برای جلوگیری از گسترش زمینهای شور، مهمترین اقدام، توقف برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی و جایگزینی آن با مدیریت هوشمند منابع آب است. همچنین رهاسازی حقابههای زیستمحیطی برای جلوگیری از شور شدن دشتها نقش تعیینکننده دارد. تدوین نقشه ملی شوری خاک، سرمایهگذاری در تحقیقات کاربردی و ورود شرکتهای دانشبنیان به حوزه کشاورزی شورپسند، از دیگر الزامات کنترل این بحران است. در سطح سیاستگذاری، شوری خاک باید بهعنوان یک مسئله بینبخشی در برنامههای توسعه دیده شود؛ موضوعی که مستقیماً با قانون حفاظت از خاک، برنامه هفتم توسعه و سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی در ارتباط است. به گفته منصوره خاوری، کارشناس آب و خاک و استاد دانشگاه زنجان، به استناد آمارهای رسمی، بیش از ۲۰ میلیون هکتار از اراضی کشور درجاتی از شوری و قلیا بودن خاک را تجربه میکنند. او با تأکید بر اینکه این اراضی که بخش قابل توجهی از آنها در استانهایی است که کشاورزی خوب و شکوفایی دارند، ادامه میدهد: «همزمان، کاهش منابع آب شیرین، افت سطح آبهای زیرزمینی، افزایش تبخیر و تداوم الگوهای ناپایدار آبیاری، روند گسترش زمینهای شور را تشدید کرده است.» به گفته خاوری، تجربههای جهانی و داخلی نشان میدهد زمین شور الزاماً زمین مرده نیست. از کشت گیاهان مقاوم به شوری گرفته تا اصلاح خاک، مدیریت نوین آب و توسعه کشاورزی دانشبنیان، راهکارهایی وجود دارد که میتواند این اراضی را به بخشی از راهحل بحران غذا بدل کند، نه بخشی از مسئله.
توجه به الگوی کشت و زهکشی درست
آنطور که کارشناسان میگویند، شوری خاک به تجمع بیشازحد نمکهای محلول بهویژه کلرید سدیم، در ناحیه ریشه گیاه اطلاق میشود. در چنین حالتی توان جذب آب و عناصر غذایی از گیاه گرفته میشود و راندمان تولید بهشدت کاهش مییابد.
خاوری، کارشناس آب و خاک با تأکید بر اینکه علت شور شدن زمینهای کشاورزی در ایران را باید در چند محور اصلی بررسی کرد، میگوید: «قبل از هر چیز، مدیریت نادرست آب و آبیاری است. استفاده گسترده از منابع آب زیرزمینی شور یا لبشور، بدون زهکشی مناسب، موجب باقیماندن املاح در خاک میشود. بعد از آن، افت شدید سطح آبهای زیرزمینی است که منجر به بالا آمدن آب شور لایههای عمیقتر خاک میشود. مورد بعدی به تبخیر بالا در اقلیم گرم و خشک ایران باز میگردد که نمک را در سطح خاک متمرکز میکند. همچنین عدم رعایت الگوی کشت متناسب با اقلیم و نبود زیرساختهای زهکشی و اصلاح خاک در اراضی سنتی از دیگر موارد و علل شور شدن خاک هستند.»
کشت محصولات مقاوم به شوری
اما با شور شدن خاک چه کار میشود کرد و کشاورزان میپرسند آیا زمینهای شور در حال گسترش هستند؟ کارشناسان در پاسخ، جوابشان «بله» است. برآوردها نشان میدهد سالانه بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار هکتار از اراضی کشور به درجات مختلف تحت تأثیر شوری قرار میگیرند. تداوم خشکسالی، کاهش حقابه تالابها و فشار بیشازحد بر سفرههای زیرزمینی، همگی به این روند دامن زدهاند. این موضوع زنگ خطر جدی برای آینده تولید محصولات راهبردی به شمار میرود.
با این اوصاف و برخلاف تصور رایج، کشاورزی در زمین شور غیرممکن نیست. بسیاری از کشورها بهویژه در خاورمیانه، استرالیا، هند و چین، به سمت کشاورزی متحمل به شوری حرکت کردهاند. از مهمترین محصولاتی که در زمینهای شور قابل کشت هستند میتوان به پسته، خرما، جو، سورگوم، پنبه، چغندرقند، یونجههای اصلاحشده مقاوم به شوری، کینوا که محصول راهبردی جدید با بازار جهانی است و همچنین سالیکورنیا یک گیاه شورپسند با کاربرد غذایی و روغنی اشاره کرد.
طبق گزارش سازمان فائو، کینوا و سالیکورنیا بهعنوان دو محصول آیندهدار برای امنیت غذایی در اراضی شور معرفی شدهاند؛ محصولاتی که حتی با آب لبشور نیز قابل کشت هستند.
