قطعنامه ۵۹۸ که در ۲۷ تیر ۱۳۶۷ پذیرش رسمی آن از سوی ایران اعلام شد، جامعترین قطعنامه شورای امنیت در خصوص این جنگ طولانی مدت بود که توانست سنگ بنای آتش بس بین دو طرف را نیز بگذارد. در کل شورای امنیت ۱۲ قطعنامه را در حد فاصل پنجم مهر ۱۳۵۹ الی مرداد سال ۶۷ در خصوص جنگ تصویب کرد. یعنی در این هشت سال، آنها ۱۲ قطعنامه را صادر کردند و باقی قطعنامهها در این خصوص، پس از پایان جنگ و برقراری آتش بس صادر شده بودند. در اینجا نگاهی به مفاد قطعنامه ۵۹۸ میاندازیم.
ضرورت اتمام جنگ
قطعنامه ۵۹۸ در تیر ۱۳۶۶ و در پی شکست عراق در کربلای ۵ صادر شد. این قطعنامه جدیت ابرقدرتها برای اتمام جنگ را نشان میداد، چراکه قطعنامههای پیش از آن به این جامعیت نبودند و غالباً خواستههای به حق ایران را در نظر نداشتند. به عنوان نمونه در اولین قطعنامهای که شورای امنیت شش روز پس از شروع جنگ تصویب کرد (قطعنامه ۴۷۹) صرفاً به پرهیز از خشونت اشاره شده بود، بدون آنکه اعلام شود عراق در زمان تصویب این قطعنامه، هزاران کیلومتر از خاک ایران را در تصرف دارد.
آتش بس فوری
به هر روی در قطعنامه ۵۹۸ به ۱۰ مورد اشاره شده بود که شورای امنیت دو طرف را ملزم به پذیرش آن میکرد. مورد اول برقراری آتش بس فوری چه در زمین، چه در هوا و چه در دریا بود. ضمن اینکه از دو طرف خواسته شده بود نیروهای خود را به مرزهای بینالمللی برگردانند. در توضیح باید گفت در زمان تصویب این قطعنامه، یعنی در تیر ۱۳۶۶، ایران در میدان نبرد دست برتر را داشت و حدود صدها کیلومتر از خاک دشمن را در تصرف داشت؛ بنابراین برگشت به مرزهای بینالمللی میتوانست به نفع عراق بعثی باشد.
تبادل اسرا
موارد حائز اهمیت در بندهای دیگر این قطعنامه، مسئله تبادل اسرا، تعیین متجاوز (مسئول شروع جنگ) و نهایتاً تعیین خسارتهای وارده در این جنگ هشت ساله بود. جالب است که در هیچ کدام از قطعنامههای دیگر، این تعداد از خواستههای به حق و طبیعی ایران که مورد هجوم یک کشور دیگر قرار گرفته بود، گنجانده نشده بود. بالطبع ایران خواستار آن بود که متجاوز رسماً از سوی مراجع بینالمللی مشخص شده و تنبیه شود. اما چون ابرقدرتها به خوبی میدانستند که متجاوز صدام است، برای اینکه اعلام آن عاملی برای پیروزی ایران تلقی نشود، از پذیرش این واقعیت سر باز میزدند.
نه رد و نه پذیرش
وقتی قطعنامه ۵۹۸ تصویب شد، ایران برای اولین بار در طول تاریخ جنگ، آن را صراحتاً رد نکرد. در مورد دیگر قطعنامهها، چون شرایط به حق ایران در آنها گنجانده نمیشد، مسئولان امر آنها را قاطعانه رد میکردند. اما در خصوص قطعنامه ۵۹۸ اینچنین نشد. هرچند ایران آن را نپذیرفت، اما رد هم نکرد و بحث روی بندهای پذیرش آتش بس و سپس تعیین متجاوز آغاز شد.
در توضیح باید گفت که ایران اعتقاد داشت ابتدا باید متجاوز تعیین و سپس آتش بس در مرزها برقرار شود، چراکه امکان داشت بعد از برقراری آتش بس و برگشت به مرزهای بینالمللی، شورای امنیت و همین طور سازمان ملل که پیشتر جانبداری خود از عراق را نشان داده بودند، در خصوص تعیین متجاوز جانب عدالت را رعایت نکنند.
در یک نگاه کلی قطعنامه ۵۹۸ یک قطعنامه فراگیر و جامعتر از سایر قطعنامههای شورای امنیت بود که نشان داد اگر ابرقدرتها در خصوص جنگ صداقت داشتند، سالها قبل هم میتوانستند با تصویب چنین قطعنامهای زمینه اتمام هرچه سریعتر جنگ را فراهم کنند، اما شورای امنیت تنها زمانی به خود آمد که رزمندگان قدرت خود را در جبههها به رخ دشمن کشاندند و طی عملیات کربلای ۵ دژ شلمچه را شکستند. اگر روی زمین ما نمیتوانستیم پیروزی خلق کنیم، به یقین باید گفت که قطعنامه ۵۹۸ نیز وجود خارجی پیدا نمیکرد.
